Zicht op

Podcast 22: Van grondstof tot eindproduct: hoe maken we ketens duurzamer?

Van de telefoon in je hand tot de zonnepanelen op het dak. Veel producten die we dagelijks gebruiken, zijn gemaakt van grondstoffen uit de hele wereld. Maar wie zijn de mensen die deze grondstoffen winnen? En onder welke omstandigheden doen zij dat?

In deze aflevering van de podcast Impact in de Polder neemt presentator Marnix je mee in de wereld van internationale productieketens. Aan de hand van de koperketen onderzoekt hij hoe grondstoffen uit bijvoorbeeld Peru uiteindelijk terechtkomen in producten die we dagelijks gebruiken.

Hij gaat hierover in gesprek met Myrthe Peek en Wouter van Dis van CNV Internationaal. Zij zetten zich wereldwijd in voor de rechten van werknemers, onder andere in de mijnbouw. Want hoe zorgen we ervoor dat ook de mensen aan het begin van de productieketen onder goede en veilige omstandigheden kunnen werken?

Ook spreekt Marnix met Manuella Appiah van Sunrock. Als bedrijf dat werkt aan zonne-energie is Sunrock afhankelijk van grondstoffen zoals koper. Maar hoe weet je waar die grondstoffen vandaan komen en onder welke omstandigheden ze worden gewonnen? En wat kunnen bedrijven doen om misstanden in hun keten aan te pakken?

In deze aflevering hoor je hoe CNV Internationaal en Sunrock elkaar binnen het convenant voor de hernieuwbare energiesector vinden. Binnen dit convenant werken bedrijven, vakbonden en maatschappelijke organisaties samen aan eerlijkere en duurzamere productieketens. Want juist de samenwerking tussen werknemers en werkgevers is belangrijk om internationale productieketens stap voor stap te verbeteren.

Luister direct — klik op jouw favoriete platform

Naar de Spotify PodcastsNaar de Apple Podcasts

Transcriptie - Aflevering 22:

De energietransitie begint diep onder de grond: waarom duurzame ketens om samenwerking vragen

Koper is onmisbaar voor de energietransitie. Het zit in zonnepanelen, windmolens en elektriciteitskabels. Maar achter deze grondstof gaat een wereld schuil waarin arbeidsomstandigheden lang niet altijd goed geregeld zijn. Hoe zorgen we ervoor dat de verduurzaming van onze economie niet ten koste gaat van de mensen die de grondstoffen winnen? In de podcast Impact in de Polder onderzoeken we hoe bedrijven, vakbonden en maatschappelijke organisaties samen kunnen werken aan duurzamere internationale productieketens.

Wie een zonnepaneel op zijn dak legt of gebruikmaakt van groene stroom, denkt waarschijnlijk niet direct aan de mensen die de grondstoffen voor die technologie hebben gewonnen. Toch begint de energietransitie op plekken die voor veel Nederlanders ver weg zijn. Bijvoorbeeld in de mijnen van Peru, waar duizenden mensen onder soms gevaarlijke omstandigheden koper en andere metalen uit de grond halen

Koper speelt een belangrijke rol in de energietransitie. Het is een goede geleider van elektriciteit en wordt gebruikt in vrijwel alle vormen van hernieuwbare energietechnologie. De vraag naar koper groeit dan ook. Maar meer vraag naar grondstoffen betekent niet automatisch betere omstandigheden voor de mensen die ze winnen.

Juist daar ligt een belangrijke uitdaging. Want hoe duurzaam is onze energietransitie als de mensen aan het begin van de productieketen buiten beeld blijven?

Een groene transitie met grote gevolgen elders

De energietransitie is niet alleen een technologische verandering. Voor veel landen waar grondstoffen worden gewonnen, betekent het ook een ingrijpende economische transitie. Dat benadrukt Myrthe Peek, program officer bij CNV Internationaal, waar zij zich richt op Latijns-Amerika en de mijnbouwsector.

Landen die economisch afhankelijk zijn van de winning van kolen moeten hun economie bijvoorbeeld aanpassen nu de vraag naar kolen afneemt. Tegelijkertijd groeit de vraag naar andere grondstoffen, zoals koper, mangaan en tin. Die zijn nodig voor onder meer windmolens en zonnepanelen, maar worden lang niet altijd in dezelfde regio's gewonnen als de kolen die we uitfaseren.

Volgens Peek hebben landen die jarenlang grondstoffen aan westerse economieën hebben geleverd, ook een verantwoordelijkheid bij deze omschakeling. De energietransitie die hier als verduurzaming wordt gezien, kan daar immers leiden tot het verdwijnen van complete economische sectoren.

Daar komt bij dat de groeiende vraag naar kritieke grondstoffen de druk op mijnwerkers vergroot. Het werk is zwaar en vindt plaats onder moeilijke omstandigheden, zowel onder de grond als in open mijnen. Wanneer de productie omhoog moet, kunnen ook de werkuren toenemen. Dat brengt extra risico's met zich mee.

De omvang van die risico's is aanzienlijk. Volgens een rapport van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) uit 2015 vindt 8 procent van de dodelijke arbeidsongevallen plaats in de mijnbouwsector.

Een energietransitie kan daarom niet uitsluitend draaien om het vervangen van fossiele energie door duurzame alternatieven. Ook de arbeidsomstandigheden van de mensen die deze transitie mogelijk maken, moeten verbeteren. Het moet een eerlijke transitie zijn.

Twee werelden binnen de mijnbouw

Wie naar de koperwinning in Latijns-Amerika kijkt, ziet dat de omstandigheden sterk kunnen verschillen. Naast grote, professionele mijnbouwbedrijven bestaat er een omvangrijke sector van kleinschalige en informele mijnbouw.

In Peru werken bijvoorbeeld meer dan 50.000 kleinschalige mijnwerkers. Een deel van deze mijnen bevindt zich op terreinen van grotere mijnbouwbedrijven. De kleinere ondernemingen winnen daar grondstoffen, die ze vervolgens verplicht aan het grotere bedrijf verkopen.

Het verschil tussen beide werelden is groot. Bij grote mijnbouwbedrijven zijn vakbonden doorgaans beter georganiseerd. Er bestaan afspraken over arbeidsomstandigheden, veiligheid en gezondheid. Zo kunnen er gezondheids- en veiligheidscommissies zijn en zijn er regels over bijvoorbeeld pauzes.

Voor werknemers in kleine, informele mijnen gelden die afspraken lang niet altijd. Zij werken soms zonder helm of verlichting en dalen via een touw af in de mijn. De risico's zijn groot en de mogelijkheden om hun rechten af te dwingen beperkt.

Daarbij speelt ook de formele status van deze mijnwerkers een rol. In Peru wordt kleinschalige mijnbouw niet altijd officieel erkend. Daardoor bestaan deze werknemers in zekere zin niet voor de formele economie. Dat maakt het moeilijk om aanspraak te maken op rechten en bijvoorbeeld financiering bij banken te krijgen.

Ook de positie van vakbonden is niet vanzelfsprekend. In Peru worden vakbonden historisch gezien met wantrouwen benaderd en worden ze niet altijd betrokken bij besluitvorming. CNV Internationaal probeert daarom de positie van werknemersvertegenwoordigers te versterken en ervoor te zorgen dat zij daadwerkelijk aan tafel komen wanneer afspraken over arbeidsomstandigheden worden gemaakt.

Dat is belangrijk, want afspraken over veiligheid en gezondheid hebben pas echt effect als de mensen om wie het gaat ook hun stem kunnen laten horen.

Van regels naar een structurele dialoog

Wie is verantwoordelijk voor het verbeteren van de omstandigheden in internationale productieketens? De consument, de bedrijven die grondstoffen inkopen of de overheid die de regels opstelt?

Volgens Wouter van Dis, die zich namens CNV bezighoudt met de samenwerking tussen vakbonden en bedrijven, ligt de verantwoordelijkheid bij al deze partijen. Toch ziet hij vooral een belangrijke rol voor beleid en wetgeving.

Jarenlang waren internationale afspraken over maatschappelijk verantwoord ondernemen grotendeels vrijwillig. De afgelopen jaren zijn er op Europees niveau belangrijke stappen gezet om bedrijven wettelijk meer verantwoordelijkheid te geven voor de sociale en ecologische gevolgen van hun activiteiten.

Maar wetgeving alleen is niet voldoende. Regels moeten worden uitgevoerd en gehandhaafd. Bovendien moeten bedrijven weten wat er daadwerkelijk in hun productieketens gebeurt.

Daarom is sociale dialoog zo belangrijk. Dat betekent dat bedrijven, leveranciers, vakbonden en andere betrokken partijen met elkaar in gesprek gaan over de omstandigheden in de keten. Ze brengen gezamenlijk risico's in kaart en maken afspraken over verbeteringen.

Volgens Van Dis is juist het structurele karakter van die dialoog van belang. Wanneer partijen elkaar regelmatig spreken, ervaringen delen en gezamenlijk actieplannen opstellen, ontstaat er ruimte om de situatie blijvend te verbeteren.

In Nederland vinden we het vanzelfsprekend dat werkgevers en werknemers met elkaar om tafel gaan om afspraken te maken. In andere landen is dat veel minder gebruikelijk. Het versterken van die samenwerking is dan ook een belangrijk onderdeel van het internationale werk van CNV.

Samenwerken aan duurzamere ketens

Ook in Nederland werken bedrijven, vakbonden en maatschappelijke organisaties samen aan het verduurzamen van internationale productieketens. De SER speelt daarin een faciliterende rol via de sectorovereenkomsten.

Binnen deze samenwerkingsverbanden komen bedrijven, vakbonden en maatschappelijke organisaties bij elkaar. Ze werken aan de integratie van maatschappelijk verantwoord ondernemen in hun inkoopbeleid, bedrijfsvoering en internationale productieketens.

Dat is belangrijk omdat bedrijven vaak met dezelfde uitdagingen te maken hebben. Verschillende ondernemingen kopen bijvoorbeeld dezelfde grondstoffen in, zoals koper, lithium en tin. Door kennis en ervaringen te delen, hoeven ze niet allemaal afzonderlijk uit te zoeken waar de risico's zitten en hoe ze die kunnen aanpakken.

Bovendien kunnen bedrijven gezamenlijk meer invloed uitoefenen op hun leveranciers. Door samen te werken met maatschappelijke organisaties en vakbonden kunnen ze hun invloed gebruiken om verbeteringen in de keten te realiseren.

Voor CNV Internationaal bieden de sectorovereenkomsten ook een plek om nieuwe samenwerkingspartners te vinden. Bedrijven die deelnemen, hebben immers de ambitie om hun productieketens te verbeteren. Dat maakt het makkelijker om gezamenlijk projecten op te zetten.

Een van de samenwerkingspartners binnen het convenant voor hernieuwbare energie is Sunrock, ontwikkelaar van grootschalige zonneparken.

Van zonnepark naar mijnbouw in Peru

Voor Sunrock houdt verantwoordelijkheid niet op bij het opwekken van groene stroom. Ook de omstandigheden waaronder de benodigde grondstoffen worden gewonnen, zijn onderdeel van een duurzame bedrijfsvoering.

Koper is daarbij een belangrijk aandachtspunt. Het zit in elektriciteitskabels, zonnepanelen, omvormers en transformatoren. Zonder koper is de energietransitie moeilijk voor te stellen.

Maar achter die grondstof gaat een ingewikkelde internationale productieketen schuil. Koper wordt onder meer gewonnen in Chili, Peru en China. Omdat het op zoveel verschillende plekken wordt geproduceerd en verwerkt, is het voor bedrijven lastig om precies te achterhalen uit welke mijn hun koper afkomstig is.

Manuella Appiah, manager bij Sunrock, ziet dat als een belangrijke uitdaging. Veel bedrijven hebben nog onvoldoende zicht op de herkomst van hun grondstoffen. Daarom probeert Sunrock, samen met andere bedrijven, meer inzicht te krijgen in de gezamenlijke inkoop en de mogelijkheden om invloed uit te oefenen op de omstandigheden in de keten.

Om beter te begrijpen wat er aan het begin van die keten gebeurt, reisde Appiah met een delegatie naar Peru. Dat gebeurde binnen een samenwerkingsproject met onder meer de SER en onder leiding van Alliance for Responsible Mining. Het doel was om de arbeidsomstandigheden in de kleinschalige mijnbouw te verbeteren.

Voor veel bedrijven was het een eerste kennismaking met de praktijk van de grondstoffenwinning. Hoog in de bergen bezochten ze mijnen waar kleine groepen arbeiders diep onder de grond werken. Soms bevinden de werkplekken zich wel 150 meter diep.

De reis maakte duidelijk hoe groot het verschil is tussen de wereld van de energietransitie en de omstandigheden waarin sommige grondstoffen worden gewonnen. Terwijl in Nederland zonnepanelen bijdragen aan een duurzamere energievoorziening, werken aan het begin van de keten mensen die nauwelijks toegang hebben tot basisvoorzieningen en bescherming.

Toch leverde het project ook concrete resultaten op. Met ondersteuning van de betrokken partners is het gelukt om een van de drie mijnen die als casus werden onderzocht te helpen formaliseren. Daardoor kregen de mijnwerkers betere mogelijkheden om hun rechten te laten gelden.

Ook de arbeidsomstandigheden verbeterden. De mijnwerkers kregen beschermingsmiddelen voor het werk onder de grond en toegang tot deskundigen die hen konden adviseren over de mijnbouwactiviteiten. Zo konden ze bijvoorbeeld beter bepalen waar zich ondergronds koper bevindt en hoe ze efficiënter kunnen werken.

Zonnepanelen voor de mensen achter de energietransitie

Een ander moment tijdens het bezoek maakte diepe indruk op Appiah. De mijnwerkers die zelf aan het begin staan van de energietransitie, hadden nauwelijks toegang tot elektriciteit.

Met twee zonnepanelen en een kleine batterij konden ze slechts ongeveer twee uur per nacht over elektriciteit beschikken. Dat vond Appiah moeilijk te rijmen met het werk dat deze mensen verrichten om de energietransitie mogelijk te maken.

Terug in Nederland besloot ze daarom het initiatief te nemen. Ze benaderde collega's en andere bedrijven om geld in te zamelen voor de mijnwerkers. Dat leidde tot een concreet resultaat: bij de drie betrokken mijnen zijn zonnesystemen met batterijen geplaatst.

Hierdoor beschikken de mijnwerkers nu dag en nacht over elektriciteit. Dat verbetert niet alleen de omstandigheden waarin ze werken, maar ook hun leefomstandigheden.

Het voorbeeld laat zien wat samenwerking kan opleveren. Een bedrijf dat normaal gesproken vooral bezig is met de ontwikkeling van zonneparken, kan via een internationaal samenwerkingsproject ook bijdragen aan betere leefomstandigheden bij de winning van grondstoffen.

De rol van de SER was daarbij vooral faciliterend. Binnen het convenant voor hernieuwbare energie bracht de SER bedrijven, vakbonden, de overheid en maatschappelijke organisaties bij elkaar en ondersteunde het de samenwerking. Zo ontstond een platform waarop partijen kennis konden delen, gezamenlijke projecten konden ontwikkelen en hun invloed konden bundelen.

Brede welvaart houdt niet op bij de grens

Dat internationale productieketens aandacht verdienen, heeft volgens SER-voorzitter Kim Putters alles te maken met brede welvaart.

Bedrijven functioneren niet op zichzelf. Ze zijn onderdeel van internationale ketens met leveranciers, producenten en afnemers. De manier waarop binnen die ketens wordt gewerkt, heeft gevolgen voor mensen, de leefomgeving en het milieu.

Een duurzame economie vraagt daarom om meer dan economische groei. Producten moeten op een sociaal en ecologisch verantwoorde manier tot stand komen. Dat betekent onder meer goede arbeidsomstandigheden, respect voor mensenrechten en aandacht voor de gevolgen voor de leefomgeving.

Putters benadrukt dat het voor individuele bedrijven steeds ingewikkelder wordt om alle risico's in hun internationale productieketen in kaart te brengen. Zeker kleinere ondernemingen beschikken niet altijd over de mensen en middelen om dat zelfstandig te doen.

Samenwerking is daarom essentieel. Door risico's gezamenlijk te onderzoeken en kennis te delen, kunnen bedrijven elkaar helpen om hun productieketens te verduurzamen. Ook maatschappelijke organisaties en vakbonden spelen daarin een belangrijke rol, omdat zij kennis en perspectieven inbrengen die bedrijven zelf niet altijd hebben.

Zo kunnen partijen samen onderzoeken waar de kwetsbaarheden in een keten zitten, welke verbeteringen nodig zijn en binnen welke termijn die gerealiseerd kunnen worden.

Het project in Peru is daarvan een voorbeeld. Door de verschillende partijen in de keten bij elkaar te brengen, konden de arbeidsomstandigheden in de mijnbouw daadwerkelijk worden verbeterd. Maar ook in andere sectoren, zoals de textielindustrie in Azië, laat samenwerking zien dat verbeteringen mogelijk zijn.

Brede welvaart gaat immers niet alleen over wat we hier en nu verdienen, maar ook over de gevolgen van onze keuzes voor mensen elders en voor toekomstige generaties.

Van verplichting naar nieuwe kansen

De verantwoordelijkheid voor duurzame productieketens ligt niet uitsluitend bij bedrijven of overheden. Het vraagt om een combinatie van wetgeving, handhaving en eigen verantwoordelijkheid.

Wetgeving biedt een noodzakelijk kader, maar verandert niet vanzelf de dagelijkse praktijk. Bedrijven moeten zelf aan de slag met het verbeteren van hun ketens. Tegelijkertijd is het voor overheden onmogelijk om iedere stap in iedere internationale productieketen afzonderlijk te controleren.

Daarom zijn samenwerkingsverbanden belangrijk. Wanneer tientallen partijen uit een productieketen met elkaar in gesprek gaan, ontstaat er meer dan alleen een manier om aan wettelijke verplichtingen te voldoen. Bedrijven leren van elkaar, ontdekken nieuwe mogelijkheden en kunnen gezamenlijk werken aan verbeteringen.

Putters ziet daarin ook economische kansen. Verduurzaming hoeft niet alleen te betekenen dat bedrijven extra kosten maken om aan regels te voldoen. Door samen te werken aan betere arbeidsomstandigheden en een kleinere impact op het milieu, kunnen ook nieuwe verdienmodellen en innovaties ontstaan.

Dat vraagt wel om een goede balans. Bedrijven moeten kunnen blijven ondernemen en geld verdienen, terwijl ze tegelijkertijd verantwoordelijkheid nemen voor mens en milieu. Wanneer regelgeving en verplichtingen zo ingewikkeld worden dat verduurzaming vooral een administratieve opgave wordt, bestaat het risico dat de ambities juist moeilijker te realiseren zijn.

De uitdaging is daarom om duurzaamheid en inclusie onderdeel te maken van de manier waarop bedrijven waarde creëren.

Een eerlijke energietransitie begint bij samenwerking

De koperketen laat zien hoe nauw onze economie verbonden is met de rest van de wereld. De zonnepanelen op onze daken en de windmolens op zee zijn afhankelijk van grondstoffen die soms onder zware omstandigheden worden gewonnen.

Een duurzame energietransitie vraagt daarom om aandacht voor de hele productieketen. Niet alleen voor de technologie die we ontwikkelen en de energie die we opwekken, maar ook voor de mensen die aan het begin van die keten werken.

Dat kan geen enkel bedrijf alleen realiseren. Het vraagt om samenwerking tussen bedrijven, vakbonden, maatschappelijke organisaties en overheden. Door kennis te delen, risico's gezamenlijk in kaart te brengen en afspraken te maken, kunnen partijen hun invloed bundelen en daadwerkelijk verbeteringen realiseren.

De ervaringen in Peru laten zien dat dit mogelijk is. De omstandigheden zijn er nog lang niet overal goed, maar de samenwerking heeft bij de betrokken mijnen al tot concrete veranderingen geleid.

De boodschap is daarmee duidelijk: een energietransitie is pas echt duurzaam als ook de mensen die haar mogelijk maken daarvan profiteren.


Over de podcast Impact in de Polder

In de podcast Impact in de Polder neemt onze vaste reporter Marnix Kluiters luisteraars mee op een boeiende reis langs sociaal-economische kwesties. Elke aflevering staat één onderwerp centraal, aanhakend op een advies waar de SER aan werkt of recent is uitgebracht. Met als insteek: wat is de urgentie, hoe zien context en perspectieven in het veld eruit en hoe gaat de SER te werk?

Over Marnix Kluiters

Marnix heeft een passie om diepgang op een inspirerende manier toegankelijk te maken voor een breed publiek. Hij wordt gedreven door het creëren van maatschappelijke waarde. Op zijn twintigste kreeg Marnix te maken met een heftige oogaandoening, waardoor hij in een halfjaar tijd het centrale gedeelte van zijn zicht verloor. Dit was echter geen reden voor hem om bij de pakken neer te zitten. Al snel leerde Marnix om volledig non-visueel te functioneren. Hij werkt als podcastmaker en houdt lezingen.

Plaatsen van zonnepanelen als geluidsschermen langs de snelweg.