Verder kijken dan vandaag
Keynote door Kim Putters tijdens bijeenkomst Lange Termijnpolitiek in de Eerste Kamer.
30 oktober 2026
Het gesproken woord geldt.
Voorzitter, leden van de Eerste Kamer, dames en heren,
Het is voor mij bijzonder om hier vandaag over de lange termijn te spreken. Lang geleden stond ik zelf als senator in deze Kamer. Mijn eerste debat was een beleidsdebat over milieu, met juist de vraag hoe economie en klimaat zich op langere termijn tot elkaar zouden verhouden. Mijn opa en oma zaten toen op de tribune bij mijn maidenspeech. Als ik daar nu op terugkijk, is vooral opvallend hoeveel er sindsdien is veranderd – en hoeveel van de vragen die toen op tafel lagen nog steeds vragen om keuzes voor de lange termijn. Dat is misschien wel de beste illustratie van waarom ik vandaag juist hier het gesprek over de lange termijn wil voeren. Want toen wij bij de SER werkten aan onze visie op Nederland in 2040, merkte ik iets wat mij is bijgebleven. 2040 klinkt ver weg. Bijna als een bestemming waar we ons later nog wel eens druk over kunnen maken. Maar ga eens rekenen. Een kind dat vandaag voor het eerst naar de basisschool gaat, is dan nog geen twintig. Een verpleegkundige van veertig werkt dan nog steeds. Een ondernemer die vandaag investeert in een nieuwe fabriek, nieuwe machines of de opleiding van zijn mensen, moet die investering tegen die tijd allang hebben terugverdiend. En veel mensen die vandaag politieke verantwoordelijkheid dragen, zullen dan nog gewoon actief zijn. 2040 is dus niet de verre toekomst. Maar waar willen we zijn in 2040?
SER-perspectief op brede welvaart
De SER geeft daar een duidelijk perspectief op. In een sociale markteconomie, gebaseerd op brede welvaart. Een Nederland waarin samenleving, economie en milieu in balans zijn. Hier en nu. Later en elders. Vanuit dat perspectief is het niet alleen van belang wat de economie vandaag produceert, maar ook of mensen morgen goed kunnen leven, werken en ondernemen. Daarom verbindt de SER drie elementen met elkaar: waardig werk, een sterk verdienvermogen en een gezonde leefomgeving. Economische groei is daarbij geen doel op zichzelf, maar moet bijdragen aan een samenleving waarin mensen nu én in de toekomst kansen hebben. Dit perspectief vraagt om het verbinden van de korte termijn met de lange lijn. Keuzes over investeringen, arbeidsmarkt, technologie, energie, onderwijs en ruimte werken vaak tientallen jaren door. Wat we vandaag besluiten, bepaalt mede de mogelijkheden van mensen die morgen aan het werk gaan en van generaties die nu nog niet aan tafel zitten. Daarom speelt bewustzijn van belangen van huidige en toekomstige generaties een belangrijke rol. De huidige generatie heeft de verantwoordelijkheid om de economische, sociale en ecologische basis voor toekomstige generaties niet uit te putten. De SER spreekt in dit verband in navolging van schrijver Roman Krznaric over ‘goed voorouderschap’: welvaart creëren zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken. Dat betekent ook dat de kosten en baten van grote transities eerlijk tussen generaties moeten worden verdeeld. 2040 is voor de SER geen voorspelling of vaststaand eindbeeld, maar een horizon die richting geeft. Het dwingt ons om verder te kijken dan de problemen van vandaag en steeds te vragen: welke keuzes houden de brede welvaart van morgen op peil?
De economie van de toekomst vraagt daarom om investeringen in mens, ondernemerschap, innovatie en een gezonde leefomgeving. Zo bouwen we niet alleen aan welvaart voor vandaag, maar aan de voorwaarden waarmee toekomstige generaties hun eigen welvaart en welzijn kunnen vormgeven. Het is niet voor niets dat bij adviestrajecten van de SER zijn Jongerenplatform voortdurend wijst op het belang van langetermijnweging. Als adviserend lid geven zij terecht aan dat de grote transities in onze economie en samenleving – denk aan verduurzaming, digitalisering en de vergrijzing – niet passen in de waan van de dag. Het SER Jongerenplatform vraagt consequent om een ander type afweging, waarin de belangen van hun generatie en die daarna meetellen. Brede welvaart betekent daarmee: verantwoordelijkheid nemen voor vandaag én goed zorgen voor de mogelijkheden van morgen. Daarom wil ik u vandaag één vraag voorleggen:
Als we vandaag een belangrijk besluit nemen, vragen we dan vaak genoeg of dat besluit over tien of twintig jaar nog steeds verstandig is? Mijn pleidooi is om die vraag een vaste plaats te geven bij belangrijke wetgeving en beleid. Niet als politiek programma of als ideologische toets. Maar als een kwestie van goed bestuur.
Waarom is langetermijnweging lastig te realiseren?
Ik denk dat wij hier met z’n allen het beste voor de toekomst willen. Waarom is het dan zo lastig om aan de lange termijn ook handen en voeten te geven? U weet allen: de politieke klok loopt sneller dan de maatschappelijke klok. Dat heeft onder meer te maken met de electorale cyclus en de voortdurende druk om op korte termijn resultaten te laten zien. Tegelijkertijd zien we dat ook maatschappelijke, internationale en politieke gebeurtenissen elkaar vandaag de dag in hoog tempo opvolgen. De actualiteit vraagt voortdurend om aandacht en reactie, waardoor het voor de politiek soms moeilijk is om alle ontwikkelingen bij te houden én voldoende ruimte te houden om vooruit te kijken. Dat verschil in tempo is niet alleen een probleem van politieke aandacht. Het zit ook in de manier waarop beleid tot stand komt. Kosten en baten worden vaak op verschillende momenten zichtbaar. De kosten van investeren liggen vandaag, terwijl de opbrengsten pas later komen. En omgekeerd kan een maatregel die nu verlichting geeft, risico’s en kosten naar later verschuiven. Daar komt bij dat de toekomst onzeker is. Juist daardoor is het verleidelijk om alleen te sturen op wat we nu al kunnen meten en wat binnen één kabinetsperiode resultaat oplevert.De uitdaging is om die onzekerheid niet te gebruiken als reden om verder kijken uit te stellen, maar om er rekening mee te houden in onze besluitvorming. In haar recente verkenning De toekomst in beleid: zoeken naar zekerheden biedt de WRR daarvoor een bruikbaar vertrekpunt: kijk niet alleen naar wat onzeker is, maar ook naar wat we voor 2050 al wél weten. De vergrijzing zet door, het klimaat verandert en technologie blijft zich ontwikkelen. We kennen niet alle gevolgen, maar juist die ontwikkelingen en hun wisselwerking kunnen we nu al meewegen. Dan is er die spanning in onze democratie die we allemaal kennen.
Politiek functioneert bij de gratie van verkiezingen. Bestuurders moeten verantwoording afleggen en kiezers moeten regelmatig een andere richting kunnen kiezen. Maar daardoor tikt de politieke klok in periodes van vier jaar, terwijl veel van de grote vraagstukken waarvoor we staan zich over tien, twintig of dertig jaar ontwikkelen. De woningmarkt trekt zich niets aan van een kabinetsperiode. De vergrijzing evenmin. Een defensie-investering loopt vaak tientallen jaren. Een achterstand in onderwijs herstel je niet met één begroting. En technologische ontwikkeling wacht al helemaal niet tot Nederland klaar is met formeren.
De politieke klok tikt dus in jaren, terwijl de maatschappelijke klok vaak in decennia tikt. Dat is geen verwijt aan politici. De druk om vandaag resultaten te laten zien is reëel. Een journalist vraagt een minister zelden: “Wat merkt Nederland in 2042 van het besluit dat u vandaag neemt?” Dat zou overigens best eens een verfrissend interview kunnen opleveren. De vraag is meestal: wat gaat u morgen doen? En morgen moet er vaak ook iets gebeuren. Maar als we het probleem van morgen oplossen met een maatregel die het probleem van overmorgen groter maakt, zijn we uiteindelijk vooral heel efficiënt aan het repareren.
Voeg daarom één vraag toe aan de gereedschapskist. Uw Kamer is bij uitstek de plaats om daar iets tegenover te zetten. U beoordeelt wetgeving al op wezenlijke criteria. U kijkt naar rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. U vraagt wat een wet betekent voor burgers, bedrijven en uitvoeringsorganisaties. Mijn voorstel is om aan die gereedschapskist één vraag toe te voegen: Wat betekent dit besluit op de langere termijn? Niet ieder wetsvoorstel hoeft daarvoor een toekomstverkenning van honderd pagina’s te krijgen. Het gaat om een eenvoudige discipline. Wat gebeurt er als we deze maatregel tien of twintig jaar volhouden? Welke gevolgen kunnen we nu al voorzien? Welke kosten stellen we misschien uit? Welke afhankelijkheden creëren we? En welke ontwikkelingen of gegevenheden kunnen met dit besluit op gespannen voet komen te staan? En houden we voldoende ruimte om later bij te sturen? Dat lijkt mij een vraag waarover links en rechts het eens kunnen zijn. We hoeven het namelijk helemaal niet eens te worden over welke toekomst we willen. We hoeven het er alleen over eens te zijn dat we de gevolgen voor die toekomst willen kennen voordat we een belangrijk besluit nemen. Politiek gaat over het antwoord. Goed bestuur begint bij het stellen van de juiste vraag.
Korte en lange termijn verbinden in SER-adviezen
Dat verbinden van korte en lange termijn is geen abstracte gedachte. Het is hoe de SER probeert te werken aan grote transities. Neem onze adviezen over de grote transities. Bij Verduurzaming maakindustrie kijken we niet alleen naar waar we uiteindelijk willen uitkomen, maar ook naar wat er vandaag nodig is om bedrijven daar te krijgen: investeringen, energie, infrastructuur, vakmensen en voorspelbaar beleid. Bij Samenwerken aan een duurzaam en toekomstbestendig agrosysteem werken we met verschillende ontwikkelpaden. Niet ieder bedrijf en iedere regio zal dezelfde weg volgen. Juist daarom moet je een lange termijn verbinden aan verschillende routes waarlangs mensen en bedrijven zich kunnen ontwikkelen – en onderweg kunnen bijsturen. Dat vergt dus sturing op leven lang ontwikkelen, het aanjagen van innovaties en langjarige toekomstgerichte publiek-private samenwerking. Vooral in de uitvoering, doen! Hetzelfde zien we bij ons advies AI en werk – Samen naar een werkende toekomst met AI. We weten dat AI de arbeidsmarkt ingrijpend zal veranderen, maar niet precies hoe. Dan heeft het weinig zin om te doen alsof we de toekomst al kennen. Wel kunnen we nu investeren in vaardigheden, in mensgerichte toepassing en in afspraken die ons in staat stellen om te leren en bij te sturen. En we moeten – op basis van ervaringen bij eerdere technologische veranderingen meer rekening houden met herverdelingseffecten, zoals verschuivingen in inkomens tussen groepen, of het beroep op sociale zekerheid door diegenen die er niet in mee zullen komen.
En ook bij Mantelzorg en werk in een zorgzame samenleving: Een integrale aanpak voor een werkende combinatie geldt: de ontwikkeling is structureel, dus onze aanpak moet dat ook zijn. Het gaat erom werk, zorg en ondersteuning zo in te richten dat mensen ook op langere termijn kunnen blijven meedoen. Als je de demografische ontwikkelingen serieus neemt dan is het overduidelijk dat ongeveer iedereen de komende decennia met mantelzorgtaken te maken krijgt. Een huidig en toekomstig maatschappelijk risico waar je niet van kunt wegkijken. Dat is voor mij de kern van langetermijndenken: niet één blauwdruk voor de toekomst maken, maar een richting kiezen en zorgen dat we onderweg kunnen leren en bijsturen. Daarbij helpt het om niet alleen binnen één beleidsterrein te kijken, dat maken al deze voorbeelden duidelijk. Een keuze voor strategische autonomie is bijvoorbeeld óók een ecologisch vraagstuk; en veranderingen op de arbeidsmarkt raken niet alleen aan technologie, maar ook aan wat mensen betekenisvol werk vinden. Dat vraagt om ontwikkelpaden in plaats van alleen einddoelen. Een ontwikkelpad maakt zichtbaar welke stappen nu nodig zijn, welke keuzes later kunnen worden gemaakt en op welke momenten we moeten herijken. Zo voorkom je dat langetermijnbeleid neerkomt op één blauwdruk voor de toekomst.Juist bij onzekere ontwikkelingen is dat van belang: richting geven én ruimte houden om te leren.
De vraag is dus niet óf we langer vooruit moeten kijken, maar hoe we dat beter organiseren. En misschien is dat wel de vraag die ik u vandaag wil meegeven. Niet: moeten we een nieuwe politieke doctrine van het langetermijndenken invoeren? Maar veel praktischer: Hoe zorgen we ervoor dat de lange termijn een vanzelfsprekend onderdeel wordt van de kwaliteit van wetgeving? Ik zou daar graag een aantal gedachten voor meegeven.
Eén: maak van langetermijnweging een vaste kwaliteitsvraag bij belangrijke wetgeving. Dat kan met een compacte set vragen: Wat willen we op langere termijn bereiken? Economisch, maatschappelijk of bijvoorbeeld ecologisch. Wat zijn de gevolgen over tien, twintig of dertig jaar? Op die dimensies van brede welvaart. Welke kosten, risico’s en afhankelijkheden schuiven we mogelijk door naar toekomstige generaties? Is het beleid ook op langere termijn uitvoerbaar en betaalbaar? En: wanneer kijken we opnieuw of onze aannames nog kloppen? De Eerste Kamer zou bij belangrijke wetgeving kunnen vragen om deze langetermijngevolgen expliciet in beeld te brengen. Daarmee wordt de langetermijntoets geen politiek oordeel over de gewenste toekomst, maar een kwaliteitsvraag over de gevolgen van een besluit. Het eerdergenoemde WRR-rapport biedt een bruikbare werkwijze om drie stappen te onderscheiden: welke grote ontwikkelingen zijn relevant, met welke vaste gegevenheden botsen die mogelijk, en welke spanningen of keuzes levert dat op? Ook in de tijd, want sommige uitruilen tussen economie en natuur, of investeringen in sociale cohesie betalen zich pas later uit. Zo wordt de toets geen voorspelling, maar een gestructureerde manier om blinde vlekken eerder te ontdekken en in de tijd ook bij te kunnen sturen.
Twee: maak van de Eerste Kamer bij uitstek de plek voor die lange termijn. De Eerste Kamer heeft geen behoefte aan een extra politieke agenda. Maar zij kan wel een herkenbare rol ontwikkelen als bewaker van de houdbaarheid van wetgeving. Naast de bekende vragen over rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid zou daar structureel één vraag bij kunnen komen: Wat betekent deze wet voor Nederland over tien of twintig jaar? Dat sluit ook aan bij de bijzondere positie van de Eerste Kamer als reflecterende en toetsende kamer.
Drie: vraag niet alleen om een toekomstbeeld, maar ook om een ontwikkelpad. Een langetermijndoel op zichzelf is niet genoeg. De SER kiest daarom in zijn toekomstvisie voor een horizon richting 2040, juist om de verbinding te maken tussen het gewenste toekomstbeeld en de stappen die daarvoor nodig zijn. De vragen aan een kabinet zouden daarom kunnen zijn: Waar willen we over vijftien jaar staan? Welke stappen zijn daarvoor de komende vijf jaar nodig? Welke besluiten moeten we vandaag nemen om die stappen mogelijk te maken? En: Wie doet wat? Welke stakeholders of instituties betrek je om dit vorm te geven? Denk aan uitvoeringsorganisaties, adviesraden zoals de SER, of burgers via fora en raadplegingen. Daarbij denk ik in het bijzonder ook aan de Algemene Rekenkamer. Zij heeft een dashboard rond brede welvaart en toekomstgericht denken gelanceerd, dat zichtbaar maakt welke lange termijn doelen Nederland zich op het terrein van brede welvaart heeft gesteld — en waar we op dit moment staan. De conclusie van de Rekenkamer liegt er niet om: bijna geen van die doelen wordt gehaald. In de toelichting op het verantwoordingsonderzoek in de Tweede Kamer concludeert Pieter Duisenberg, President van de Algemene Rekenkamer, dat Nederland een ‘opvallend gebrek aan vooruitgang’ laat zien. En dat er grote stappen nodig zijn om het pad naar de lange termijn te hervinden. Die conclusie sluit naadloos aan op het pleidooi dat ik hier vandaag houd. En zij maakt de Algemene Rekenkamer voor uw Kamer tot een belangrijke adviseur die de feiten en cijfers biedt om de langetermijntoets goed en onderbouwd uit te voeren. Wie de lange termijn serieus wil wegen, doet er goed aan de Rekenkamer daarbij nadrukkelijk aan tafel te vragen.
Vier: maak langetermijnbeleid minder afhankelijk van de politieke actualiteit. Dat betekent niet dat beleid voor twintig jaar wordt dichtgetimmerd. Integendeel. Langetermijnbeleid moet ruimte laten voor nieuwe inzichten en veranderende omstandigheden. Maar richting en continuïteit zijn wel belangrijk. Zeker voor investeringen van bedrijven, voor infrastructuur, voor onderwijs en arbeidsmarkt, voor energie en voor de transities die Nederland moet doormaken. Wie van bedrijven vraagt om langjarig te investeren, moet als overheid ook proberen langjarige voorspelbaarheid te bieden. De SER wijst er nadrukkelijk op dat een consistente richting nodig is die de korte termijn met de lange termijn verbindt. De Staatscommissie Van Zwol is een voorbeeld waarbij de gevolgen van demografische ontwikkelingen in kaart gebracht zijn, als basis voor consistent beleid. De analyse over arbeidsmigratie is voor de SER reden geweest om voorstellen te maken voor meer grip op arbeidsmigratie. Beter met arbeidsmigranten omgaan, maar je ook op diegenen richten die bij de grote maatschappelijke transities van grote waarde zijn. Dat biedt een meerjarige basis voor consistent beleid op een politiek heikel en complex onderwerp.
Vijf: organiseer een moment van herijking. Een langetermijntoets zou niet alleen vóór een besluit moeten plaatsvinden. Misschien is minstens zo belangrijk wat er daarna gebeurt. Bij grote en langlopende wetgeving zou de wetgever vooraf kunnen bepalen: wanneer kijken we opnieuw naar de aannames waarop dit beleid is gebaseerd? Niet om achteraf schuldigen aan te wijzen, maar om tijdig bij te sturen. Want langetermijndenken betekent niet dat je de toekomst voorspelt. Het betekent dat je bereid bent je beleid aan te passen wanneer de werkelijkheid verandert. Ik weet dat u vaker met horizonbepalingen in wetgeving werkt. Bij grote maatschappelijke transities is dat niet alleen verstandig vanuit regelgeving bezien. Het is maatschappelijk noodzakelijk, zowel vanwege de snelheid van alle veranderingen als vanuit de continuïteit van beleid die we ook nodig hebben. Voorkom daarmee onnodige en tegenstrijdige regelgeving die zich alsmaar stapelt! De WRR benadrukt bovendien dat deze manier van kijken helpt om aannames vroegtijdig ter discussie te stellen en lastige maatschappelijke spanningen al tijdens de beleidsontwikkeling op tafel te krijgen. Een herijkingsmoment is dan niet alleen een correctie achteraf, maar sluit aan op een toets die vooraf al zichtbaar maakt waarop het beleid rust.
En ten slotte: geef ook toekomstige generaties een stem in onze afwegingen. Zij zitten hier vandaag niet. Zij kunnen geen amendement indienen en geen beroep doen op een meerderheid. Maar zij leven wel met de gevolgen van onze besluiten. Dat is misschien de meest fundamentele gedachte achter langetermijnweging dat wij onszelf verplichten om de samenleving vorm te geven met de belangen van toekomstige generaties in het hoofd. Dat is het goed voorouderschap waar ik het eerder over had: brede welvaart niet alleen hier en nu bevorderen, maar ook later en elders. Daarom roep ik de Eerste Kamer op om hieraan een stem te geven. Maak bij grote wetgeving standaard zichtbaar wat de effecten zijn voor de volgende generatie. Betrek daar ook de jongere generatie bij. De huidige techniek biedt zoveel mogelijkheden om dat verantwoord te doen. Kijk naast financiële houdbaarheid vervolgens ook naar sociale, ecologische en economische houdbaarheid. Ik gaf u enkele voorbeelden. Leg bij langlopende wetgeving vooraf een herijkingsmoment vast. Zo kunnen we voorkomen dat iedere nieuwe politieke periode opnieuw begint, zonder rekenschap te geven van de langetermijnkeuzes die eerder zijn gemaakt. Dat zijn wat mij betreft geen vragen van links of rechts.Het zijn opdrachten van goed bestuur.
Wij hebben vandaag de macht om besluiten te nemen, besluiten die onvermijdelijk ook gevolgen hebben. De generaties na ons krijgen de rekening, de kansen of de problemen die wij achterlaten. Een langetermijntoets kan ervoor zorgen dat we dat besef niet alleen in ons geweten hebben, maar ook in onze manier van wetgeven. Dat normeert hoe we tussen generaties met elkaar omgaan. En misschien is dat wel de belangrijkste stap die we kunnen zetten: niet de toekomst voorspellen, maar haar meewegen voordat we vandaag besluiten nemen. En dat is lastig genoeg, het vraagt politieke moed. Hoe lang wisten we al niet dat we vandaag meer dan 5 miljoen 65-plussers zouden hebben? Demografische trends liegen niet, en toch is er de afgelopen decennia bij besluiten over wetgeving rond zorg, arbeid en pensioen te vaak van weggekeken. Dus zelfs bij zekerheden in een onzekere tijd! Dat kunnen, nee moeten, we beter gaan doen. Daar kan de Eerste Kamer bij helpen!
Dank u wel.
