Home | Publicaties | SERmagazine | 2017 | December 2017 / januari 2018 | De banaliteit van het kwaad

De banaliteit van het kwaad

Na een klein uurtje is de Nederlandse rechter Alphons Orie het zat: ‘Meneer Mladic wordt nu uit de rechtszaal verwijderd.’ De Servische ex-generaal Ratko Mladic is weinig onder de indruk, blijft schreeuwen: ‘Leugens. Allemaal leugens.’ Dan brengen bewakers hem naar buiten.

Het vonnis van het Joegoslavië-tribunaal hoort hij niet meer. De VN-rechters veroordelen hem tot levenslange gevangenisstraf onder meer voor de volkerenmoord in Srebrenica in 1995.

De scène is typerend voor Mladic. Of hij nu een uniform draagt of een pak, zoals in de rechtszaal in Den Haag: hij wil de generaal zijn, of liever nog: god. Zo besliste hij in de oorlog over leven en dood. En zo accepteert hij nu geen ander gezag, geen andere wet, geen andere moraal dan die van zichzelf. Zelfs niet op de dag van zijn oordeel. Vanwege zijn hoge bloeddruk eist Mladic dat de lezing van het vonnis wordt afgebroken of ingekort. Als de rechters dit afwijzen, wordt hij boos.

Scènes als deze maakten dit proces tot een leerstuk over de banaliteit van het kwaad.

Ontelbare dagen heb ik in de afgelopen twintig jaar de internationale rechtszaken in Den Haag gevolgd. Altijd ging het om de vreselijkste misdaden en onvoorstelbaar leed.

Steeds keek ik naar deze mannen op de beklaagdenbank. De meesten hadden duizenden mensenlevens op hun geweten. Maar ze bleken helemaal geen geweten te hebben.

te hebben. Ik keek naar ze en stelde me de vraag: Is het kwaad te zien? Zoals de Duitse filosofe Hannah Arendt het in 1961 deed bij het proces tegen Adolf Eichmann in Jeruzalem.

De mannen keken serieus, gespannen, onverschillig of zelfs vriendelijk – maar nooit duivels. Het waren geen monsters. Het kwaad toonde zich in zulke belachelijke scènes als die van Mladic en zijn bloeddruk. Beangstigend banaal.

Annette Birschel
Duits journaliste in Nederland (www.annettebirschel.com)