Home | Publicaties | SERmagazine | 2016 | november 2016 | Romke van der Veen over SER-verkenning ‘Mens en technologie’

Romke van der Veen over SER-verkenning ‘Mens en technologie’

Meedoen in de digitale economie

Wat betekenen robots en machines voor de werkvloer? Die vraag van het kabinet beantwoordt de SER in de verkenning Mens en technologie. Commissievoorzitter Romke van der Veen: ‘Het zal niet vanzelf gaan om iedereen te laten profiteren.’

Dorine van Kesteren

Het publieke debat over technologische vooruitgang loopt eigenlijk altijd langs twee lijnen. Aan de ene kant staan de mensen die vrezen dat technologie leidt tot minder werk en meer ongelijkheid. De andere stroming ziet innovatie juist als kans voor economische groei, veiligheid en een hogere levensverwachting. Dat was al zo bij de industrialisatiegolven van de negentiende en twintigste eeuw en dat is nog steeds zo, aan de vooravond van de vierde industriële revolutie, die met ict-innovaties ons leven, werken en ondernemen fundamenteel gaat veranderen.

Ook in de verkenning Mens en technologie: samen aan het werk verwoordt de SER deze tweespalt: digitalisering biedt kansen voor economische en maatschappelijke welvaart die Nederland niet kan laten liggen. Máár: dan moeten we wel zorgen dat iedereen daarvan kan profiteren en dat er geen groepen langs de kant blijven staan.

De SER heeft bewust gekozen voor een verkenning, vertelt commissievoorzitter Romke van der Veen. ‘Ondanks de soms vergaande uitspraken van wetenschappers in het internationale debat over robotisering, zijn er nog veel onzekerheden. Zowel over de technologische ontwikkelingen zelf als over de gevolgen hiervan voor de arbeidsmarkt. Enerzijds wordt een deel van het werk overgenomen door machines en hebben bedrijven steeds minder menskracht nodig om productief te zijn. Anderzijds maakt deze productiviteitsstijging producten goedkoper. Consumenten kunnen met hetzelfde inkomen meer producten en diensten kopen, waardoor er nieuwe behoeften en nieuw werk ontstaan. Er verdwijnt dus arbeid, maar er komt ook nieuwe arbeid bij. Welk effect het sterkste zal zijn, valt nu nog niet te zeggen.’

Leren en ontwikkelen

Hoe de toekomst er ook uitziet, één ding is zeker: leren en ontwikkelen zijn belangrijker dan ooit, voor jong en oud. Van der Veen: ‘Het is zorgelijk dat er een onderscheid lijkt te ontstaan tussen mensen die profiteren van de technologische ontwikkelingen – vooral mensen met een hoge opleiding – en mensen die er vooral de nadelige effecten van ondervinden – met name mensen met een lage of middelbare opleiding. Lang niet iedereen kan probleemloos de switch maken van de ene naar de andere baan. Niet iedereen heeft de vaardigheden om te overleven in een snel veranderende wereld.

Het is dus belangrijk dat mensen in staat worden gesteld hun kennis en vaardigheden op peil te houden. Door te investeren in tijdige her-, bij- en omscholing, kunnen we voorkomen dat er structurele werkloosheid ontstaat, bijvoorbeeld onder laagopgeleid personeel.’

Een andere kwestie is sociale innovatie: de aanpassing van de werkorganisatie aan de nieuwe technologie. Onontbeerlijk volgens de SER, omdat technologische innovaties meer effect sorteren als binnen een bedrijf ook de bedrijfscultuur en de bedrijfsprocessen veranderen. Hierbij moeten de medewerkers nadrukkelijk worden betrokken.

Van der Veen: ‘Onze aanbeveling is om werkenden in een vroeg stadium te betrekken bij het proces van digitalisering en hen mee te laten beslissen, bijvoorbeeld als het gaat om hun takenpakket en het contact met collega’s. Het werk kan beter worden – in de zorg bijvoorbeeld kunnen robots de fysiek zware taken overnemen – maar het is ook denkbaar dat takenpakketten juist verarmen. Op de werkvloer is veel kennis aanwezig. Bovendien zien mensen sneller nut en noodzaak van de verandering als ze actief kunnen meedenken over hun nieuwe werksituatie.’

Verdeling welvaart

Sommigen vrezen dat de robotisering niet alleen zal leiden tot massawerkloosheid, maar ook tot een grotere sociale ongelijkheid. De eigenaren van robots – en de mensen die ze ontwerpen, programmeren en bedienen – zien hun inkomen stijgen; het inkomen en de arbeidsmarktpositie van anderen staan onder druk.

Er verdwijnt arbeid, maar er komt ook arbeid bij;
welk effect het sterkste zal zijn, valt nog niet te zeggen
 

Het is belangrijk dat de overheid een goede basis creëert voor zekerheden voor álle werkenden – met en zonder vaste arbeidsrelatie, zegt Van der Veen. ‘Juist omdat er zoveel onzekerheden en zorgen op mensen afkomen. De collectieve opdracht wordt om een economisch en maatschappelijk aanvaardbare balans te vinden tussen wendbaarheid en zekerheid.’

Hoofdpunten van de SER-verkenning

De SER-verkenning over robotisering, vastgesteld in de raadsvergadering van 21 oktober, is een gezamenlijke analyse van de sociale partners van het transitieproces en biedt een beleidsagenda voor het kabinet voor de middellange en de korte termijn. Daarnaast bevat het een eigen werkagenda voor de SER. De hoofdpunten van de verkenning zijn:

  • Uitgangspunt is een inclusieve arbeidsmarkt: iedereen moet de kans krijgen om mee te doen in de digitale economie.
  • Vergroting van het innovatief vermogen: investeren in research & development, voldoende ict-professionals opleiden, een actieve rol van de overheid stimuleren als digitale dienstverlener, en publiek-private samenwerking bevorderen, bijvoorbeeld door per sector een digitaliseringsprogramma te ontwikkelen.
  • Geen technische innovatie zonder sociale innovatie: stimuleren van de dialoog tussen werkgevers, vakbonden en werknemers bij de invoering en ingebruikneming van nieuwe technologieën op de werkvloer.
  • Goede monitoring van de ontwikkelingen in de kwaliteit van de arbeid, vooral in sectoren die met de digitalisering te maken hebben. Bijsturen als blijkt dat grote groepen structureel buiten spel komen te staan op de arbeidsmarkt.
  • Een leven lang leren: mensen moeten zich permanent blijven ontwikkelen, zowel via het initiële onderwijs als via leren op de werkvloer.
SERmagazine nr. 11 - november 2016

SERmagazine in PDF

Inhoudsopgave

Mens en technologie: samen aan het werk

Verkenning / advies robotisering

Alles over het thema