Gezondheidsvragen horen niet in psychologische tests

Vragen over gezondheid horen niet thuis in sollicitatiegesprekken of psychologische selectieassessments. Toch worden ze regelmatig gesteld. De Commissie Klachtenbehandeling Aanstellingskeuringen (CKA) houdt er een werkconferentie over.
Elke van Riel

Steeds meer mensen vallen langdurig uit op hun werk door werkstress, depressie en burn-out. Het is dan ook niet vreemd dat werkgevers sollicitanten willen selecteren op psychische belastbaarheid en stressbestendigheid, vindt Willemijn Roozendaal, bijzonder hoogleraar Socialezekerheidsrecht en universitair hoofddocent arbeidsrecht en socialezekerheidsrecht aan de VU in Amsterdam. ‘Maar dat mag niet zomaar.’

Ze is onafhankelijk lid van de Commissie Klachtenbehandeling Aanstellingskeuringen (CKA), die toeziet op toepassing en naleving van de Wet op de medische keuringen (Wmk). De SER-commissie houdt eind november een werkconferentie over selecteren op psychische gezondheid bij aanstellingskeuringen. De conferentie is bedoeld voor bedrijfsartsen, HRadviseurs en psychologen.

De Wmk bepaalt dat een werk- gever of HR-adviseur tijdens een sollicitatiegesprek niet naar de psychische gezondheid mag vragen.

Juridisch zijn de normen helder, maar de toepassing blijkt ingewikkelder


Deze vragen horen ook niet thuis in sollicitatieformulieren en in selectieassessments door psychologen. ‘Alleen een bedrijfsarts mag gezondheidsvragen stellen tijdens een aanstellingskeuring’, zegt Roozendaal. In een oriënterend, nietrepresentatief internetonderzoek door de CKA in 2015 bleek dat bijna de helft van de respondenten tijdens een assessment vragen over hun gezondheid had gekregen.

Adhd en migraine

Een van de vier klachten die de commissie in 2016 behandelde, gaat over gezondheidsvragen. Een psycholoog vroeg een sollicitante tijdens een selectieassessment hoe zij in het verleden was omgegaan met bepaalde moeilijkheden. Volgens de werkgever ging het er daarbij alleen om te achterhalen hoe zij zich had gedragen en niet om de gevolgen voor haar gezondheid. ‘Er ontstond echter een gesprek over haar adhd en migraine en de medicatie die ze gebruikte. Dit leidde tot een negatief advies van de psycholoog’, aldus Roozendaal. De CKA verklaarde de klacht ontvankelijk.

‘Veel werkgevers en psychologen zijn te goeder trouw. Zij denken ten onrechte dat het wel goed zit als ze niet bewust op zoek zijn naar informatie over verzuim’, zegt Roozendaal. Punt is volgens haar dat vragen over persoonlijkheidskenmerken als stressbestendigheid gemakkelijk overgaan in vragen over psychische gezondheid. ‘Als je bijvoorbeeld vraagt of iemand ooit een werksituatie niet aankon en hoe diegene daarmee omging, kom je snel op gezondheidsproblemen en probeer je waarschijnlijk toch ook toekomstige uitval te voorspellen. Dat mag echter niet volgens de Wmk.’

Geen selectiecriterium

De Wmk bepaalt dat aanstellingskeuringen alleen zijn toegestaan voor banen waarvoor bijzondere medische geschiktheidseisen gelden vanwege de veiligheid en gezondheid van de keurling of anderen, zoals piloten. Deze eisen moeten vooraf worden vastgesteld én bekend zijn bij de sollicitanten. Verder mag een aanstellingskeuring pas plaatsvinden als iemand al geschikt is bevonden voor de functie, dus in de laatste fase. ‘Het mag geen selectiecriterium zijn waarbij je meerdere mensen aan die test onderwerpt’, zegt Roozendaal. ‘Juridisch zijn de normen best helder, maar hoe je die nou precies moet toepassen blijkt ingewikkelder.’
Alleen als een sollicitant zelf weet door gezondheidsbeperkingen niet geschikt te zijn voor de functie, geldt een meldingsplicht. ‘Een burn-out waarvan je genezen bent of een opname in de psychiatrie, hoef je niet te melden’, zegt Roozendaal. ‘Een van de doelen van de Wmk is namelijk het tegengaan van oneigenlijke risicoselectie op gezondheid bij aanstellingskeuringen. Je wilt niet dat mensen achtervolgd worden door uitval vanwege psychische problemen in het verleden. Zij verdienen een nieuwe kans.’ Uit de jurisprudentie blijkt dat het bij de meldingsplicht gaat om zeer evidente gevallen, zoals iemand die vanwege heupproblemen niet lang kon staan, maar toch in een bloemenwinkel ging werken.

Welke vraag mag niet?

Naar aanleiding van een klacht ging de CKA in 2013 in gesprek met het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). In 2014 hield het NIP daarop, in samenwerking met de CKA, een enquête onder haar leden. Uit hun antwoorden bleek dat zij in assessments inderdaad regelmatig vragen stellen over medicatiegebruik en medische aandoeningen. De psychologen gaven aan de grens tussen medische en psychische gezondheid onduidelijk te vinden. De CKA heeft het NIP verzocht om gezondheidsvragen te schrappen uit de vragenlijsten bij psychologische testen en ervoor te zorgen dat ook mondeling geen gezondheidsvragen meer worden gesteld.


Werkconferentie CKA 2017

De werkconferentie Selecteren op psychische gezondheid bij aanstellingskeuringen: wat kan wel en niet? is op 30 november bij de SER. Tijdens de werkconferentie gaan de aanwezigen in gesprek over: welke vragen mag ik als werkgever of psycholoog in een assessment wel en niet stellen aan een kandidaat? Mag een psycholoog die onder verantwoordelijkheid van een bedrijfsarts werkt wel medische gezondheidsvragen stellen? En: Hoe bepaal ik als werkgever en bedrijfsarts of er sprake is van bijzondere eisen op het gebied van de (psychische) medische geschiktheid voor een bepaalde functie?

Doel van de middag is een uitwisseling met alle partijen uit de praktijk rond aanstellingskeuringen.

De conferentie is bedoeld voor werkgevers, HR-professionals, werving- en selectiemedewerkers, (assessment)psychologen, bedrijfsartsen, arbodiensten, juristen, beleidsmedewerkers en wetenschappers. Na een korte presentatie over de Wmk spelen acteurs drie fictieve casussen na. De deelnemers bespreken die vervolgens in dialoogrondes. Opnames van de scènes komen op de website: www.aanstellingskeuringen.nl. Daar is ook de visie van de CKA op psychologische keuringen in relatie tot de Wmk te vinden.