Taalvriendelijkheid op de werkvloer

Speech van SER-voorzitter Mariëtte Hamer op de werkgeversbijeenkomst Taalvriendelijkheid op de werkvloer.

16 maart 2019

Het gesproken woord geldt.

Dank u voor de uitnodiging om hier te spreken. Ik ga graag met u in gesprek over de vraag op welke wijze we laaggeletterdheid goed kunnen aanpakken. En hoe we een bijdrage kunnen leveren opdat iedereen zich een leven lang ontwikkelt. Zoals de organisatoren hebben gevraagd, ga ik eerst kort in op wat de SER doet. Vervolgens spreek ik over de aanpak van laaggeletterdheid. Daarna richt ik me op een leven lang ontwikkelen (LLO). En tot slot zal ik graag uw eventuele vragen beantwoorden. 

Over de SER

Ik ben sinds 2014 voorzitter. De SER is samengesteld uit kroonleden, en vertegenwoordigers van de centrale organisaties van werkgevers en van werknemers. De SER biedt een wettelijk verankerd platform om te overleggen over grote sociaal-economische vraagstukken.
Gezamenlijk doordenken we die, maken goede analyses, en reiken oplossingen aan waarvoor maatschappelijk draagvlak is gevonden door allerlei belanghebbenden te betrekken. Dat doen we onder andere door de dialoog te organiseren. Het streven daarbij is steeds een bijdrage te leveren aan de maatschappelijke welvaart, door te letten op people, planet en profit.

Kerntaken van de SER

Een van de kerntaken van de SER is advisering over sociaal-economisch beleid op zeer uiteenlopende beleidsterreinen, bijvoorbeeld duurzaamheid, pensioenen, gezondheidszorg, sociale zekerheid, Europa, onderwijs en arbeidsmarkt. Een andere kerntaak is het bevorderen van de goede werking van het bedrijfsleven. In dat verband is de SER ook betrokken bij de totstandkoming en invulling van het Klimaatakkoord en bij de convenanten van het Internationaal Maatschappelijk Ondernemen.

Belangrijke vraagstukken die nu voorliggen, gaan over het goed omgaan met de gevolgen van allerlei grote maatschappelijke transities, zoals de energietransitie, de circulaire economie, de digitalisering en robotisering, de demografische veranderingen, en de toenemende zorgbehoefte door vergrijzing. Deze maatschappelijke opgaven veranderen de manier waarop we leven en werken. Dit vraagt enorme investeringen, niet alleen in nieuwe technologieën, maar vooral ook in mensen.

Transities

Er is grote behoefte aan goed geschoold personeel. De tekorten op de arbeidsmarkt voor techniek, zorg en ICT lopen sterk op. Tegelijkertijd staan er mensen langs de kant.
Deze transities en veranderingen bieden kansen maar stellen ook het aanpassingsvermogen van mensen, organisaties én van de samenleving op de proef. In dat kader is een leven lang ontwikkelen van groot belang, en is het ook nodig dat iedereen kan meedoen. Een robuuste aanpak van laaggeletterdheid is daarvoor dringend nodig.

Laaggeletterdheid

Laaggeletterdheid is een van de meest hardnekkige en indringende vraagstukken in onze samenleving. Naar schatting 2,5 miljoen mensen kampen met dit probleem. In dat cijfer rekenen we ook de mensen mee die problemen met rekenen en met digitale vaardigheden hebben. De maatschappelijke kosten van het bestaan en voortbestaan van laaggeletterdheid bedragen circa 1,1 miljard euro per jaar, heeft een bureau uitgerekend. De SER heeft op eigen initiatief een advies uitgebracht en de noodklok geluid over deze problematiek.

Mensen kunnen zich minder goed ontwikkelen als ze beperkte taalvaardigheden, rekenvaardigheden en digitale vaardigheden hebben. Zowel in het werk als in hun privéleven hebben ze hier veel nadeel van. Ik noem een paar voorbeelden. Hulp geven aan je schoolgaande kind, bijsluiters kunnen lezen van medicijnen of het aantal calorieën op verpakkingen als je wilt afvallen. Allemaal lastig als je laaggeletterd bent. Ook werkgevers ondervinden nadelen als de basisvaardigheden van hun personeel beperkt zijn. Communicatie gaat moeizaam, veiligheidsvoorschriften komen in het geding, de productiviteit is niet optimaal. Maar ook blijven kansen liggen als innovaties niet benut worden. Er is voor werkgevers écht wat te winnen als ze zich bekommeren om de basisvaardigheden van hun personeel. De behoefte aan basisvaardigheden wordt steeds groter. Juist nu de ontwikkelingen in de samenleving, op het werk en in de technologie snel gaan. Om dat allemaal bij te kunnen houden, zijn de basisvaardigheden voor taal, rekenen en computer- of mediagebruik onontbeerlijk.

Basisvaardigheden

Het is voor niet-laaggeletterden moeilijk voor te stellen wat het betekent om niet goed te kunnen lezen, schrijven of rekenen. De samenleving is doordesemd van taal, cijfers en digitale technologie. De basisvaardigheden nodig zijn om op basaal niveau mee te kunnen doen aan de samenleving. Er is niet veel fantasie voor nodig om te bedenken dat laaggeletterdheid ook kan leiden tot andere problemen in het ‘gewone leven’.
Laaggeletterdheid kan de oorzaak zijn van problematische schulden, van langdurige werkloosheid en van een slechtere gezondheid. Naast de ellende die dat voor de persoon in kwestie betekent, legt dat ook een claim op de samenleving. Ik noemde het hoge bedrag van 1,1 miljard euro al. Alleen al om die reden is een serieuze aanpak van laaggeletterdheid een goede investering.

Substantiële en langdurige aanpak

Als SER vragen we om een substantiële en langdurige aanpak. De versnippering en ondoelmatigheid in de huidige aanpak moet worden tegengegaan. Er is een professionaliseringsslag nodig. Zeker in een tijd waarin zoveel wordt gesproken over ‘een leven lang ontwikkelen’ moet het bestrijden van laaggeletterdheid prioriteit krijgen.
Het kabinet heeft recent een nieuwe aanpak hiervoor gepresenteerd. De SER ziet deze aanpak als een eerste aanzet, maar geeft aan dat ook verdergaande stappen nodig zijn. Zo moet er een landelijk dekkend cursusaanbod in gemeenten en bij bedrijven komen. En iedereen die een rol kan spelen bij het stimuleren van potentiële cursisten moet de kans krijgen die rol te pakken. Daarvoor moeten de partijen beter samenwerken. De landelijke overheid zou hiertoe de regie moeten pakken, in samenspraak met gemeenten, sociale partners en uitvoerders.
Daarvoor horen ook de benodigde middelen beschikbaar te komen.

Leven Lang Ontwikkelen

Om uitdagingen van de toekomst aan te kunnen, is een positieve leercultuur nodig waarin iedereen zich kan blijven ontwikkelen. In regio’s en sectoren wordt de urgentie hiervan het sterkst gevoeld. Maatschappelijke opgaven kunnen ook per regio of sector verschillen.
Als voorzitter van de taakgroep Arbeidsmarkt en Scholing van het Ontwerp-Klimaatakkoord, zie ik van nabij dat leven lang ontwikkelen hard nodig is voor de energietransitie. Daarvoor zullen sectorale arbeidsmarktagenda’s uitgewerkt gaan worden. Regionaal zal de aanpak verschillen. Het verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt is bij uitstek iets dat op regionaal en sectoraal niveau aangepakt kan worden. Juist op die niveaus kunnen de doorbraken in LLO ontstaan.

Van praten naar doen

Als aanjager van een Leven Lang Ontwikkelen wil de SER vanuit zijn Actie-Agenda bijdragen aan deze doorbraken. Er gebeurt al van alles op het op het gebied van Human Capital Agenda’s. De urgentie wordt steeds groter door de toenemende dynamiek op de arbeidsmarkt. Een echte doorbraak gaat plaatsvinden als we van praten naar doen gaan.
Als het in elke organisatie en voor elke werkende en werkzoekende vanzelfsprekend is om aan zijn of haar ontwikkeling te blijven werken. Daarom noemen we het ook een Actie-agenda. De SER werkt langs drie lijnen aan de Actie-agenda. De eerste lijn is het verbinden van netwerken en inspireren met goede voorbeelden. De tweede lijn is kennisopbouw en kennisuitwisseling rondom LLO stimuleren. En de derde lijn is op zoek gaan naar ruimte in de regels. We kaarten belemmeringen in wet- en regelgeving aan bij departementen en sociale partners.
U hoort het: we willen geen nieuwe structuren opzetten, maar samen met een breed netwerk van stakeholders - regionaal, lokaal en sectoraal - voortbouwen op wat al succesvol in gang is gezet. Zo versterken we een beweging van onderop.
Ik hoop dat we daar vanavond ook weer een stapje mee verder komen.

Mariëtte Hamer, Voorzitter SER © Christiaan Krouwels