Werk is mensenwerk

Toespraak VIP-relatiedag Koninklijke Landmacht op 17 november 2018
Heeft u vorige week de film They Shall Not Grow Old gezien, over de jongens in de loopgraven in de Eerste Wereldoorlog? Peter Jackson, de regisseur van Lord of the Rings, heeft in deze indrukwekkende documentaire oude beelden digitaal bewerkt, ingekleurd en van geluid voorzien. Ik heb de film, die vorige week voor het eerst op de BBC te zien was, nog niet kunnen bekijken, maar heb wel fragmenten gezien. Wat ik zo bijzonder vind aan deze beelden is dat Jackson de soldaten weer MENS heeft weten te maken. We zien niet langer de clichés van net iets te snel lopende poppetjes zonder geluid in een zwart-wit landschap. Nee, we zien jongens, kameraden, van vlees en bloed. 
De soldaten van 100 jaar geleden zijn dankzij deze film weer mens geworden, een mooier eerbetoon kun je je haast niet voorstellen. Want dat het werk in de Landmacht mensenwerk is, weet u als geen ander. 

Menselijke gezicht

Ik vind dat Defensie dat menselijke gezicht ook heel goed weet over te brengen. Zoals bijvoorbeeld het project ‘Mijn missie, ons belang’ waarin Defensiemedewerkers aan de hand van eigen ervaringen ingaan op het nut en de noodzaak van Defensie. Een hele serie aan verhalen kwam voorbij. Ik las, in voorbereiding op mijn bijdrage vandaag, het verhaal van ICT praktijkbegeleider Robert die als bevlogen militair nu zelf les geeft aan de nieuwe generatie soldaten. Hij vertelt hoe hij onderwijs geeft: “Lessen met PowerPointpresentaties? Nee, dan ben ik de meesten zo kwijt. Maar theorie heb je ook nodig. In plaats van steeds zelf alles uitleggen, laat ik hén dingen onderzoeken en aan elkaar presenteren. Zo leren ze het best.”

Zijn verhaal sprak mij – met mijn onderwijsachtergrond – heel erg aan. Ze spelen in op een belangrijke ontwikkeling waar wij bij de Sociaal-Economische Raad, de SER, op dit moment intensief mee bezig zijn. Namelijk: zorgen dat leren zo leuk is, dat mensen bereid zijn zich hun hele leven lang te blijven ontwikkelen. Mijn motto is: leren moet net zo gewoon worden als gezond eten en drinken. Leren gebeurt niet alleen in de schoolbanken, het kan overal. Het is één van de belangrijkste oplossingen om de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt bij te kunnen blijven benen.

En daarmee kom ik op het thema van vandaag: ‘Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt’. Ik ben vereerd dat ik de aftrap mag geven van deze dag van de Koninklijke Landmacht, in dit schitterende museum. Echt genieten!
Centrale vraag in mijn bijdrage is hoe we de arbeidsmarkt toekomstgericht kunnen maken. Ik wil u graag een algemeen beeld schetsen van relevante ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en enkele mogelijke consequenties voor Defensie en Landmacht. 

Arbeidsmarkt complexer

Rode draad is dat de arbeidsmarkt en de samenleving steeds complexer worden. Fundamentele veranderingen in de samenleving hebben grote invloed op de manier waarop we leren, werken en  zorgen. Bij de SER is daar veel aandacht voor. De SER is opgericht in 1950, met als doel de Nederlandse regering en parlement te adviseren over de sociale en economische orde. Bij de SER denken we vooral na over trends die de arbeidsverhoudingen beïnvloeden tussen bedrijven en ondernemers aan de ene kant, en werkenden aan de andere kant. Vervolgens maken we met deze partijen afspraken over hoe we Nederland samen met de overheid sterker kunnen staan. Nadenkend over welke trends invloed hebben op de arbeidsmarkt van de toekomst, zien we drie belangrijke ontwikkelingen. 

Nieuwe technologieën

In de eerste plaats hebben nieuwe technologieën enorme invloed op zo mogelijk alle facetten van ons leven. De SER-verkenning Mens en technologie laat zien dat technologisering kansen biedt maar ook een aantal belangrijke aandachtspunten. De toegenomen dynamiek op de arbeidsmarkt stelt het aanpassingsvermogen van mensen en bedrijven enorm op de proef. Er zijn groepen burgers, werkenden en - met name kleinere - ondernemers voor wie het lastig is om alle veranderingen bij te houden. Dat is voor Defensiemedewerkers niet anders. Zij moeten in staat zijn om te werken met nieuwe technologieën. Sergeant Robert weet het met een voorbeeld toe te lichten. Hij zegt: “Goede communicatieverbindingen in het veld zijn bijvoorbeeld essentieel. Radio- en satellietapparatuur moeten tijdens een missie op de juiste plek staan en goed werken, anders heeft dat consequenties voor de missie en zelfs de veiligheid van de collega’s.” 

Meer duurzame samenleving

Ten tweede is er veel gaande in de richting van een meer duurzame samenleving. Zo wordt op dit moment gewerkt aan een breed gedragen Klimaatakkoord. Om de klimaatdoelstellingen mogelijk te maken zijn tienduizenden extra vakkrachten nodig zoals netbeheerders, installateurs en mensen in de bouw. Die zijn nu al niet makkelijk te vinden. Bovendien wordt een beroep gedaan op andere vaardigheden, zoals IT- en, technische vaardigheden. Daarmee zal ook de behoefte aan middelbaar opgeleiden groeien. 

Combinatiedruk

De laatste trend die ik wil benadrukken is de ‘combinatiedruk’. Doordat werken, leren en zorgen steeds meer verweven raken moeten mensen steeds meer zaken combineren. Hoewel het verrijkend kan zijn om betaald werk met zorgen en leren te combineren, kan het ook belastend zijn. De combinatiedruk en gejaagdheid doen zich nu al tijdens verschillende levensfasen voor. Denk aan werken en zorgen voor kinderen, werken en zorgen voor naasten en werken en jezelf verder ontwikkelen. 

Van militairen wordt vereist dat zij fulltime en dat wil zeggen 24 uur per dag, 7 dagen per week beschikbaar zijn. Dat maakt het bijzonder moeilijk, om het werk als militair te combineren met bijvoorbeeld een studie, de zorg voor het gezin of een eigen onderneming. Om meer personeel voor Defensie aan te kunnen trekken ligt hier dus een belangrijke sleutel. Ik realiseer me dat dit makkelijker is gezegd dan gedaan. De beroepsgroep van militairen is uniek te noemen, de taken van de krijgsmacht zijn vastgelegd in de Grondwet. Deze grondwettelijke taken vereisen een voortdurende en onvoorwaardelijke beschikbaarheid van de krijgsmacht. Als dat geen combinatiedruk geeft… Het vraagt ook enorm veel van het thuisfront, dat hun geliefden vaak langere tijd moet missen en soms niet eens te allen tijde kan bereiken. 

Aanpassingsvermogen 

Zoals gezegd stelt de toegenomen dynamiek op de arbeidsmarkt het aanpassingsvermogen van mensen en bedrijven enorm op de proef. Er zijn mensen voor wie het lastig is om alle veranderingen bij te houden. De vraag is daarom: Hoe zorgen we dat we klaar staan voor de toekomst op een manier dat we iedereen meenemen? 

‘Het’ antwoord bestaat wellicht niet. Maar ik zie in ieder geval drie belangrijke onderdelen van het antwoord. Deze onderdelen zijn ook voor de Landmacht zeer relevant:

  • een leven lang ontwikkelen;
  • duurzame en brede inzetbaarheid; en
  • een soepelere overgang van werk naar werk, tussen onderwijs en arbeidsmarkt en tussen arbeidsmarkt en zorg. 

Op ieder van deze onderdelen ga ik kort in.

Leven lang ontwikkelen

Het eerste onderdeel, ik noemde het aan het begin al even, is: Een leven lang ontwikkelen.
Tijdens onze loopbaan zullen we allemaal veel meer dan nu moeten investeren in leren en ontwikkelen om onze kennis en vaardigheden up to date te houden. Een complexe uitdaging voor het onderwijs is dat we kinderen opleiden voor banen die nu nog niet bestaan. Onze kinderen gaan technologieën gebruiken, die nu nog niet zijn uitgevonden. Onze kinderen gaan problemen op lossen die we nu nog niet kennen. Hoe bereiden we hen dan goed voor? Hoe zorgen we dat zij er klaar voor zijn? 

Jonge mensen moeten leren omgaan met deze dynamiek en onzekerheid. Maar dat geldt niet alleen voor onze kinderen. Kennis en vaardigheden verouderen in een hoog tempo. Een leven lang leren en ontwikkelen wordt voor ons allemaal ‘keiharde’ noodzaak. Ook voor de Landmacht geldt dat er taken ontstaan die men nu nog kent. Blijven leren en ontwikkelen is de boodschap. Zo’n grootschalige oefening als Trident Juncture – dit najaar in Noorwegen – is een fantastisch voorbeeld van hoe we onszelf klaarstomen voor de toekomst. Maar hoe plan je persoonlijke ontwikkeling als je ieder moment opgeroepen kan worden voor een missie? Gegeven het uitgangspunt dat je als militair altijd beschikbaar moet kunnen zijn, is het goed zoeken naar de mogelijkheden die er dan nog wel zijn. 

Brede inzetbaarheid

Het tweede onderdeel: duurzame en brede inzetbaarheid
Op de arbeidsmarkt van de toekomst voert iedere werkende de regie over zijn of haar eigen inzetbaarheid. Het is dus van groot belang dat een ieder zich bewust is van zijn eigen duurzame inzetbaarheid. We leven langer en we ‘mogen’ langer doorwerken. Hoewel, voor sommigen is dat eerder een ‘moeten’. Want voor velen is het een uitdaging om fit en vitaal te blijven. Het hangt onder meer van het beroep af of dat op een goede manier lukt. Het beroep van militair is natuurlijk bij uitstek een voorbeeld van een beroep waarbij je voortdurend moet werken aan je gezondheid en fysieke belasting. Maar ook: waar het personeelsbeleid erop gericht moet zijn om militairen daarin te ondersteunen.   

Naast duurzame inzetbaarheid wil ik ook brede inzetbaarheid hier niet ongenoemd laten. Ik constateer bij werkgevers een toenemende behoefte aan generieke vaardigheden, om personeel in te kunnen zetten op verschillende afdelingen en voor verschillende functies en taken. Medewerkers zijn dan breed gekwalificeerd, op verschillende plekken inzetbaar en kunnen meedenken over verbetering van processen en werkorganisatie. Ik weet dat er bij Defensie wordt nagedacht over manieren om het werken voor Defensie meer te verbinden aan werken binnen het bedrijfsleven. Bijvoorbeeld met het idee voor een ‘school of the nation’. Op die manier kunnen vaardigheden die Defensiepersoneel opdoen later worden ingezet in die civiele samenleving. De militaire ‘skills en drills’ worden ook in het bedrijfsleven gewaardeerd: doorzettingsvermogen, werken in groepsverband en doorgaan waar anderen stoppen. Een dergelijke kruisbestuiving is natuurlijk niet alleen voor bedrijven maar ook voor Defensiepersoneel zelf interessant. Zij krijgen de mogelijkheid om nieuwe ervaring op te doen buiten Defensie of om een combinatie te maken. Andersom zou het bedrijfsleven kunnen toestaan dat werkenden als reservisten voor het leger beschikbaar zijn. Brede inzetbaarheid bevordert daarmee ook een soepele overgang van werk naar werk. 

Soepele overgang

Daarmee kom ik bij het derde onderdeel: een soepele overgang op de arbeidsmarkt, tussen onderwijs en arbeidsmarkt en tussen arbeidsmarkt en zorg
Dat begint met het beperken van werkloosheid. De SER stelt in zijn advies Werkloosheid voorkomen, beperken en goed verzekeren dat het nodig is om eerder in actie te komen als mensen met werkloosheid worden bedreigd of recent werkloos zijn geraakt. Daarbij zou in het bijzonder aandacht uit moeten gaan naar kwetsbare groepen, zoals jongeren, 55+ers en lager opgeleiden. Maar voor iedereen is het belangrijk om jezelf regelmatig de vragen te stellen: ben ik nog op de goede weg? Hoe kan ik mij blijven ontwikkelen zodat ik vandaag en morgen aantrekkelijk ben voor een werkgever of opdrachtgever? Ik vind het vanzelfsprekend dat ook bij Defensie werkgever en werknemer daarin samen optrekken. Een belangrijke voorwaarde is dat iedereen over goede arbeidsmarktinformatie beschikt om in te spelen op de vaardigheden en houdingen waar bedrijven (in de toekomst) behoefte aan hebben. 

Kortom, de arbeidsmarkt en de samenleving worden steeds complexer. Dat stelt het aanpassingsvermogen van mensen en bedrijven enorm op de proef. Op de arbeidsmarkt ontstaat een mismatch van vraag en aanbod. In bepaalde sectoren is sprake van krapte, werkgevers krijgen hun vacatures met moeite of niet vervuld. Dat is onder meer aan de orde in de zorg en het onderwijs maar ook bij de Landmacht. Tegelijkertijd staan er nog steeds veel mensen, die ook graag aan het werk zouden willen, aan de zijlijn. In Nederland is het onbenutte arbeidsaanbod relatief groot. 

Iedereen meenemen

Daarmee eindig ik met een belangrijke boodschap. Nederland is op veel fronten al klaar voor de toekomst, maar we moeten niet vergeten dat we daarbij iedereen meenemen. Dat is voor Defensie niet anders, en gelukkig is dat besef er ook al. Ik herhaal nog een citaat van sergeant Robert en hoe hij de nieuwe generatie militairen opleidt. Hij zegt: “We zijn er niet om leerlingen af te matten en onderuit te halen, maar om ze sterker te maken. In de militaire wereld is dat nog belangrijker dan in het bedrijfsleven. Van jouw vakmanschap hangen direct of indirect mensenlevens af.”

Laat de les van sergeant Robert een les zijn voor ons allemaal. 
De inclusieve arbeidsmarkt is een belangrijke doelstelling van de SER en van mij persoonlijk en ik neem aan voor velen van u, hier aanwezig. De gedrevenheid wordt deels gevoed door economische motieven. Maar vaak ook door persoonlijke betrokkenheid en door de wens iets te kunnen betekenen voor mensen die wat extra ondersteuning nodig hebben. 
Het is geen sinecure, maar ik heb er alle vertrouwen in dat ook u een begin kunt maken. Alleen al met de bijeenkomst van vandaag. 

Ik wens u een boeiende en leerzame dag toe en dank u voor uw aandacht!