De ‘bieb’ heeft een belangrijke maatschappelijke functie

Speech van SER-voorzitter Mariëtte Hamer op het symposium De maatschappelijke bibliotheek

24 januari 2020

Het gesproken woord geldt. 

Het belang van bibliotheken is groot voor onze samenleving. Of beter nog, het belang kan groot zijn en is in sommige regio’s ook groot. Het CBS en de Koninklijke Bibliotheek laten weten dat het bezoekersaantal van openbare bibliotheken in 2018 met 5% is gestegen naar 62,6 miljoen. Er is een verschuiving gaande, van klassieke uitleenbibliotheek naar een brede maatschappelijk bibliotheek die oplossingen biedt voor veel maatschappelijke vraagstukken.

Vaardigheden op peil

In Nederland wordt de noodzaak steeds groter voor mensen om zich te blijven ontwikkelen. Door technologie verandert er zoveel in ons gewone leven en in ons professionele bestaan, dat iedereen moeite moet doen om zijn of haar vaardigheden op peil te houden. Of op peil te brengen. Om met dat laatste te beginnen, het op peil brengen van vaardigheden. Veel mensen kunnen daarvoor terecht bij hun werkgever, maar niet iedereen. Waar kun je dan wel terecht? Een logische plek blijken de bibliotheken, een andere plek kunnen opleidingen bij ROC’s zijn.

Laaggeletterden

De bibliotheek heeft ook een rol voor de 2,5 miljoen laaggeletterden in Nederland. Deze mensen hebben echt behoefte aan ondersteuning om de basisvaardigheden aan te leren. Basisvaardigheden blijven altijd een centrale rol spelen in de levens van mensen, op zowel persoonlijk als professioneel gebied. Niet alleen voor de laaggeletterden zelf, maar ook voor overheid en werkgever blijft laaggeletterdheid een enorm probleem. Laaggeletterden hebben vaak een grotere afstand tot de arbeidsmarkt en ook kan laaggeletterdheid op de werkvloer negatieve effecten hebben. Naast dat het de doorgroeimogelijkheden van werknemers enorm beperkt, kan het ook letterlijk gevaarlijk zijn wanneer mensen bijvoorbeeld etiketten van gevaarlijke stoffen niet kunnen lezen. Bibliotheken spelen een belangrijke rol in de aanpak van laaggeletterdheid en het is nodig dat ze deze rol kunnen houden.

Laagdrempelig en zichtbaar

De bibliotheek is in principe een redelijk laagdrempelige plek om heen te gaan voor hulp, maar sommige mensen vinden dit misschien toch nog een beetje eng. Daarom is het belangrijk dat bibliotheken er samen met andere sociale partners voor zorgen dat ze zichtbare, toegankelijke en laagdrempelige plekken blijven waar mensen hun basisvaardigheden (verder) kunnen ontwikkelen. Een voorbeeld zijn de taalhuizen van de Stichting Lezen & Schrijven, die een plek hebben in bibliotheken.
Ook voor wie andere vaardigheden wil aanleren, kan de bibliotheek een fijne instap zijn in de wereld van leren en ontwikkelen, met instanties als de ROC’s, leer-werkloketten, gemeentelijke diensten en UWV. De bibliotheek als toegankelijk centrum voor cognitieve en creatieve ontwikkeling heeft echt een belangrijke maatschappelijke functie.

Digitale inclusie

De bibliotheek heeft ook een belangrijke rol bij digitale inclusie. Digitalisering is een van de belangrijkste thema’s in onze maatschappij. De overheid heeft niet voor niets een Nederlandse digitaliseringsstrategie. Om mee te kunnen komen in de digitale wereld moeten mensen beschikken over de juiste digitale vaardigheden. De bibliotheek kan hier vaak bij helpen. Zo hebben veel bibliotheken een DigiTaalhuis, waar mensen hun digitale vaardigheden kunnen verbeteren.

Leesbevordering

Natuurlijk hebben bibliotheken ook nog steeds de taak om boeken uit te lenen en het lezen te promoten. Dat blijkt ook hard nodig. In het laatste PISA-rapport staat dat onze jeugd steeds minder leest, steeds minder goed kan lezen en steeds minder lol aan lezen beleeft. Dat is zorgelijk.
Een steeds groter percentage jongeren verlaat het voortgezet onderwijs of middelbaar beroepsonderwijs met een onvoldoende taalniveau, namelijk lager dan 2F. Dat beïnvloedt later hun positie op de arbeidsmarkt. En daar moet op allerlei plekken iets aan gedaan worden. Niet alleen op bassischolen, maar ook in het voortgezet onderwijs en het beroepsonderwijs moet het belang van leesvaardigheid én leesplezier onderstreept worden. In bibliotheken, bij cultuurinstellingen, door ouders, de wetenschap, iedereen die begaan is met de ontwikkeling van onze samenleving. Leesbevordering is een brede maatschappelijke opgave.
Hoe kunnen we de jeugd interesseren voor het geschreven woord? Moet dat met boeken of met andere media of in combinaties? Ik weet het antwoord daar niet op. Ik zie wel een mogelijkheid voor bibliotheken om een verbindende rol te spelen tussen al die partijen.

Samenwerking

Daarom is het belangrijk dat bibliotheken goed blijven samenwerken met andere organisaties en sociale partners. Samenwerking maakt alle betrokkenen sterker en maakt bibliotheken veelzijdiger, zodat ze beter kunnen voldoen aan het maatschappelijke doel dat zij tegenwoordig dienen. Bibliotheken hebben vaak veel expertise in het herkennen van laaggeletterdheid en het trainen van en werken met vrijwilligers. Dat betekent veel voor de plek van de bibliotheek in de samenleving, en vooral ook voor de medewerkers van de bibliotheek. Hun verbindende vaardigheden zijn van cruciaal belang om partijen te binden, de juiste weg te wijzen en te ondersteunen.

Professionalisering

De vraag is gerechtvaardigd of alle medewerkers daar momenteel voor zijn toegerust. Wat kunnen bibliotheken doen aan de professionalisering van het eigen personeel? Als we het hebben over de stimulering van een leven lang ontwikkelen, dan moeten we dat ook op de eigen organisatie betrekken. En daar ook middelen voor vrij maken. Dat is een investering die voor nu en voor de langere termijn onontbeerlijk is.

Politiek

En laten we dan nu nog even naar het politieke commitment voor bibliotheken kijken. Als we zoveel waarde hechten aan de bibliotheken, waarom doen we dan zo weinig voor ze? Ik denk dat als je het in de Tweede Kamer gaat vragen, niemand vóór de sanering van bibliotheken in Nederland zal zijn. En toch gebeurt dat. Hoe kan dat? Mij vallen twee dingen op. Ten eerste, de bibliotheken doen traditioneel gewoon goed werk. We zijn er allemaal groot mee geworden en ze zijn er gewoon altijd. Net zo vanzelfsprekend als onze waterleiding en elektriciteitsvoorziening. Ze zijn daarmee zo vanzelfsprekend dat niemand zich er echt hard voor maakt. Ten tweede, het lukt de bibliotheken niet echt om een maatschappelijke vertegenwoordiger te vinden die hun belang kan agenderen. Bibliotheken zijn altijd degelijk, goed, maar niet spectaculair. Leuk, maar niet spannend. Up-to-date, maar niet echt hip. Bibliotheken zijn een beetje ‘middle of the road’.

Misschien is het daardoor wel het lot van de bibliotheken om altijd te moeten blijven knokken voor hun eigen bestaansrecht. Ik zou graag vandaag de bibliotheken willen helpen zichzelf niet als slachtoffer te zien van lokale en nationale bezuinigingen, maar als organisaties die zelf het heft in handen nemen en de regie nemen. Kom, samen de schouders eronder! De bibliotheek is het waard.