De impact van geopolitiek ‘Enorme kansen voor Europa'

De wereldorde wordt opgeschud. Welke kansen en bedreigingen levert dat op voor Nederland? De visies van een hoogleraar internationale economie en een hoogleraar internationale betrekkingen over de nieuwe rollen van Amerika, Rusland, China, India, Afrika en Europa. ‘De Westerse manier van denken is niet langer dominant.’

Corien Lambregtse

Ze houden zich beiden met geopolitiek bezig. Bij Charles van Marrewijk, hoogleraar internationale economie in Utrecht, ligt de nadruk op biologische, demografische en geografische ontwikkelingen. ‘Die ontwikkelingen blijken overal ter wereld zeer bepalend voor de economische ontwikkeling op de lange termijn.’ Zijn specialisatie is Azië. Hij woonde en werkte vier jaar in China, als hoogleraar aan de Xi'an Jiaotong - Liverpool University.

Rob de Wijk is hoogleraar internationale betrekkingen in Leiden en oprichter van het Haagse Centrum voor Strategische Studies (HCSS). Hij houdt zich vooral bezig met internationale politieke ontwikkelingen en veiligheid. Recentelijk verscheen zijn boek De nieuwe wereldorde. Hoe China sluipenderwijs de macht overneemt. Nooit maakte hij zoveel belangstelling mee voor zijn publicaties als voor dit boek.

Waarom is geopolitiek zo belangrijk voor Nederland?

De Wijk: ‘Nederland is een klein land dat enorm belang heeft bij een stabiele internationale orde en heldere regels. Maar het internationale speelveld verandert; de Westerse manier van denken is niet langer dominant. Rusland en China eisen het recht op om de spelregels te bepalen. Internationale instituties, vooral door Amerika en Europa opgericht en vormgegeven, verliezen hun positie en macht. Daardoor wordt het steeds lastiger om als internationale gemeenschap machtsinstrumenten in te zetten.’

De Brexit, de handelsoorlog tussen Amerika en China, klimaatverandering, de bevolkingsgroei in Afrika: welke geopolitieke ontwikkeling heeft de meeste impact op Nederland?

Van Marrewijk: ‘De Brexit is niet meer dan een rimpeling in de geopolitiek. Het heeft geen wereldschokkende gevolgen. Dat geldt niet voor het conflict tussen China en Amerika. De kans is groot dat China zijn technologische innovaties zonder Amerika en Europa doorzet en dat het Westen steeds verder achterblijft. Trump denkt Amerika te beschermen, maar het kan zijn dat hij de Amerikaanse economie daarmee op langere termijn juist schaadt. De klimaatverandering heeft ongetwijfeld geopolitieke gevolgen. Voor het ene deel van de wereld zijn die veranderingen echter bedreigender dan voor andere delen van de wereld. Rusland bijvoorbeeld zal er minder onder lijden dan een land in een deltagebied. Ik ben zelf vooral geïnteresseerd in demografische ontwikkelingen. Die hebben uiteindelijk de grootste impact op geopolitiek.’

Hoe zit dat precies?

Van Marrewijk: ‘In veel landen waar de economie fors is gaan groeien, had dat te maken met het zogeheten demografisch dividend. Dit houdt in dat het werkzame deel van de bevolking groter is dan het vergelijkbare deel in de rest van de wereld. Dat leidt tot een enorme productiviteitsgroei. In Europa en Amerika neemt het werkzame deel van de bevolking nu af. Het aandeel ouderen neemt toe en het geboortecijfer daalt. In China gaat dat ook al snel gebeuren. In India en Afrika is het grootste deel van de bevolking juist heel jong en zijn de geboortecijfers hoog. India gaat China in 2026 qua bevolkingsomvang voorbij.

Geopolitiek gaat niet over de strijd voor vrijheid en democratie

In 2100 woont zo’n 40 procent van de wereldbevolking in Afrika. Zodra ook in India en Afrika een groot deel van de bevolking economisch productief wordt, gaan die economieën enorm groeien. Dat zal voor India rond 2030 zijn, en voor Afrika rond 2050. Dat betekent ongetwijfeld dat die continenten hun plaatsen gaan opeisen.’

De opkomst van China is dus maar tijdelijk?

De Wijk: ‘Ik denk het niet. Natuurlijk zijn de omvang van de bevolking, economie en geografie belangrijk, maar geopolitiek heeft ook te maken met de geschiedenis en de visie van een land. China is niet zomaar bezig met zijn opkomst, China is bezig met zijn wederopstanding. “Na een eeuw van vernedering door het Westen”, zoals zij het zelf zeggen. China wil de wereldorde veranderen. Daarin verschilt het van India en Afrika. Die continenten hebben een totaal andere geschiedenis en visie.

Daarom waarschuw ik voor de opkomst van China. De enige manier om de macht van China te beteugelen is competitie. Europa moet alle krachten bundelen om China qua innovatie en technologie bij te benen. Het zou nog beter zijn om dat samen met Amerika te doen. Maar helaas heeft Trump een andere route gekozen.’

De fout van de 21ste eeuw

De Wijk: ‘De verdienste van Trump is dat hij het probleem rond China aan de orde heeft gesteld. Hij vindt het onacceptabel dat de hele 5G-infrastructuur en daarmee de ruggengraat van de toekomstige economie in Chinese handen komt. Daarom heeft hij de aanval ingezet tegen Huawei. De grote fout die hij maakt, is dat hij denkt dat Amerika het in zijn eentje kan. Hij heeft al zijn bondgenoten aan de kant gezet en daarmee juist de positie van China versterkt. Bij een terugblik later zou dit wel eens dé fout van de 21ste eeuw kunnen worden genoemd.

De vraag is of we het redden tegen China. We zijn net op tijd of net te laat. Maar we moeten er in ieder geval mee ophouden om geopolitiek te bedrijven op basis van ethiek en moraliteit. Dat leidt tot de verkeerde beslissingen. Geopolitiek is niets meer of minder dan als land je economische en veiligheidsbelangen verdedigen. Geopolitiek gaat niet over de strijd voor vrijheid en democratie, hoe graag we dat ook willen. Geopolitiek gaat over invloed, schaarste en stijgende grondstoffenprijzen. Op dat punt zijn we in het Westen ongelooflijk naïef. We hebben ingegrepen in landen als Irak, Libië, Afghanistan en Syrië. Tevergeefs. Ik heb de foute afloop ervan voorspeld en steeds gelijk gekregen.’

Hoe ziet u de toekomst voor Nederland en Europa? Somber of rooskleurig?

De Wijk: ‘Er liggen enorme kansen voor Europa. Bijvoorbeeld om de landbouw strategisch in te zetten tegen China. China telt 20 procent van de wereldbevolking en heeft maar 9 procent van de landbouwgronden. Dat leidt tot een enorm voedselprobleem. Waarom maken we daar geen gebruik van? Waarom zetten we daarvoor in Nederland niet meteen een taskforce op?’

Van Marrewijk: ‘Precies. Er liggen kansen voor Nederland. De handelsrelaties met China, maar zeker met India kunnen Nederland en Europa de komende jaren heel veel opleveren. En als Afrika een steeds sterkere economische macht wordt, is ook dat niet slecht voor Europa. Geografisch gezien ligt Europa gunstig. Ik denk niet dat de Europese economie ten onder gaat. Integendeel, het Europese continent heeft een sterke geschiedenis, sterke politieke en economische vrijheden en sterke instituties. De uitdaging is om tijdig te anticiperen op de ontwikkelingen die we in India en Afrika voorzien.’


De SER en globalisering

Globalisering is een thema dat geregeld bij de SER op de agenda staat. In april dit jaar bracht de SER advies uit over de agenda voor Europa: Prioriteiten voor een fair Europa: samen sterker in een onzekere wereld. Binnenkort gaat de SER aan de slag met de adviesaanvraag van het kabinet over inclusieve globalisering. De hoofdvraag is: hoe kunnen de kosten en baten van globalisering op een inclusieve manier worden verdeeld?