De WAO beteugeld
Het WAO-dossier is een van de hoofdpijndossiers van de jaren negentig. Een Gordiaanse knoop die niet te ontwarren is. Tot de SER in 2002 met een bijna unaniem advies komt. Een historisch moment, maar toch is de politiek nog niet overtuigd. Pas na een tweede SER -advies en een grote demonstratie op het Museumplein in 2004 gaat de WAO over in de WIA .
Elke van Riel
‘We kunnen dit probleem wel voor ons uit blijven schuiven, maar het aantal arbeidsongeschikten blijft groeien. Volgend jaar is het miljoen bereikt. Je moet een keer door de zure appel heen bijten’, aldus mr. Jan Willem van den Braak, onderhandelaar over het WAO-advies namens de werkgevers in SER-bulletin van februari 2002.
De Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering bestaat al sinds 1967, maar is ook al jaren een heet hangijzer. In 1991 is de SER er ook al mee bezig geweest, na de beroemde uitspraak van toenmalig minister-president Ruud Lubbers: ‘Nederland is ziek’. Op dat moment zit al bijna een miljoen Nederlanders in de WAO. De sociale partners kunnen het echter niet eens worden en presenteren een verdeeld advies.
Een parlementaire enquête in 1992-1993 leidt tot de conclusie dat de WAO als afvloeiingsregeling wordt misbruikt, vooral bij arbeidsconflicten. Er vindt weinig controle plaats op de uitgevoerde keuringen en er is nauwelijks aandacht voor re-integratie van arbeidsongeschikten. Het kabinet zet de SER in juni 2001 opnieuw aan het werk. Naar schatting zit dan een derde van de WAO’ers ten onrechte in die regeling. Jaarlijks komen er ongeveer 100.000 WAO’ers bij.
Driedeling
Kerngedachte van het SER -advies dat op 22 maart 2002 verschijnt: de WAO moet voorbehouden zijn aan mensen die echt niet kunnen werken. De raad wil het aantal arbeidsongeschikten terugbrengen tot een kwart van de instroom. Terwijl de commissie-Donner, die gevraagd was om advies uit te brengen over de WAO-problematiek, het jaar ervoor nog voor een tweedeling koos – óf volledig arbeidsongeschikt óf volledig arbeidsgeschikt – kiest het SER -advies voor een driedeling.
De groep werknemers die onvermijdelijk, duurzaam (langer dan vijf jaar) en volledig arbeidsongeschikt (80-100 procent) is, krijgt blijvend een hogere uitkering van 75 procent van het laatstverdiende loon (in plaats van 70 procent). De groep werknemers die 35 tot 80 procent arbeidsongeschikt raakt, blijft in dienst van hun baas. Voor hen wordt de wettelijke verplichte loondoorbetaling tijdens hun ziekteverzuim verlengd van één naar twee jaar. Daarna komen ze in aanmerking voor een wettelijke loonaanvulling door een particuliere verzekeraar. Niet-werkenden die 35 tot 80 procent arbeidsongeschikt zijn, krijgen een WW- of bijstandsuitkering. De derde groep bestaat uit werknemers met minder dan 35 procent arbeidsongeschiktheid. Zij hebben voortaan geen recht meer op een uitkering.
De SER stelt verder voor de Pemba, de boete voor werkgevers die een WAO’er ‘aanleveren’, af te schaffen. Dit ter compensatie van de toegenomen lasten voor werkgevers van twee jaar ziekteverzuim en van de wettelijke loonaanvulling.
Dreigement
Het advies is het resultaat van negen maanden intensief vergaderen. ‘Iedereen had een uitgesproken mening’, zegt FNV-onderhandelaar Agnes Jongerius in SER-bulletin van februari. ‘Enkele commissieleden waren betrokken geweest bij eerdere onderhandelingen over de WAO. Die zeiden al snel: ‘O, dat voorstel hebben we eerder geprobeerd, maar toen werkte het niet’.’ Helemaal unaniem is het advies niet. Drie kroonleden betwijfelen of de voorstellen de jaarlijkse instroom inderdaad tot een kwart zullen terugbrengen. Het zijn Robin Linschoten (oudstaatssecretaris, VVD), Casper van Ewijk (onderdirecteur Centraal Planbureau) en prof. Age Bakker (toenmalig onderdirecteur van De Nederlandsche Bank en hoogleraar economie). ‘Je moet wel een rasoptimist zijn, wil je geloven dat dit voorstel z’n doel haalt’, aldus Van Ewijk. De drie bepleiten voorlopig een hardere aanpak om nieuwe WAO’ers te voorkomen.
Meteen na de presentatie verklaart Jongerius dat het WAO-advies ‘geen picknickmand is’ waaruit vrij gekozen kan worden. ‘Als de politiek er onderdelen uithaalt, voelen wij ons niet gebonden aan de gemaakte afspraken. Wij zullen die politieke partijen weten te vinden die de kern van de SER -voorstellen onderuit halen. Voor en na de verkiezingen.’ Haar dreigement helpt niet. Het kabinet-Kok II is het op hoofdlijnen met het SER -advies eens, maar geeft er een eigen draai aan, zo blijkt half april. Maar omdat er verkiezingen aankomen, wil Kok de definitieve afweging overlaten aan een volgend kabinet.
Verkiezingen
Het WAO-advies speelt een grote rol bij de verkiezingen van 15 mei en de daarop volgende kabinetsformatie van CDA , VVD en LPF. De sociale partners zijn erg teleurgesteld in het regeerakkoord. Er komt geen verhoging van de WAO-uitkering voor volledig arbeidsongeschikten van 70 naar 75 procent van het laatste salaris. Bovendien komt iemand voortaan pas in aanmerking voor de WAO als er niet één baan is die hij kan uitoefenen. Het kabinet-Balkende II besluit tot een eenmalige herkeuring van alle WAO’ers jonger dan 50, met strengere keuringsnormen, om het aantal WAO’ers drastisch te reduceren. Veel WAO’ers verliezen hierdoor (gedeeltelijk) hun uitkering.
Pas na een massale demonstratie op het Museumplein op 2 oktober 2004 tegen de harde ingrepen in de WAO (en de WW en VUT), komt er in november een Najaarsakkoord. Daarin neemt het kabinet alsnog op hoofdlijnen het SER -advies over; hier is in een unaniem vervolgadvies van de SER over de WAO in februari ook op aangedrongen.
Per 1 januari 2006 gaat de WAO over in de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA ). Werkgevers worden met financiële prikkels gestimuleerd er alles aan te doen om gedeeltelijk arbeidsgeschikten aan het werk te helpen of houden. Met behulp van de SER is een slepend hoofdpijndossier afgesloten.