Kroonlid Arnoud Boot:

‘Midden in de crisis zijn er geen mooie oplossingen’

Hoe komt Europa uit de crisis? SER -kroonlid Arnoud Boot, hoogleraar financiële markten aan de Universiteit van Amsterdam, vindt dat Europa niet overhaast de weg moet opgaan van eurobonds en een fiscale unie. Zijn advies: een aparte oplossing voor Griekenland met gelijktijdige rugdekking voor andere landen. ‘En laat het IMF helpen om financieel orde op zaken te stellen in Europa.’

Corien Lambregtse

Wat maakt de oplossing van de eurocrisis zo moeilijk?
‘De Europese muntunie telt zeventien leden die van elkaar afhankelijk zijn, maar elk hun eigen begrotingsbeleid willen houden en ook zelf belasting heffen. Zo’n model – in een weinig homogene muntunie – werkt alleen als landen qua financiële positie heel dicht bij elkaar blijven. Dat gaat nu fout. Er was een Stabiliteitspact om landen financieel op de rails te houden, maar dat werkte niet. In 2002 en 2003 waren Frankrijk en Duitsland de eersten die zich er niet aan hielden. Nu blijkt dat Griekenland een verkeerde voorstelling van zaken heeft gegeven. De situatie is onvoorstelbaar ingewikkeld. Zeventien landen, niemand aan het roer. En alle regeringsleiders hebben grote problemen om hun achterban, kiezers en parlement, op één lijn te houden.’

Waarom werkte het Stabiliteitspact niet?
‘Het Stabiliteitspact was onvolledig, het hield geen rekening met kapitaalstromen, die via de bancaire sector tot bijvoorbeeld housing bubbles konden leiden. Je ziet het aan Ierland en Spanje. Die landen hebben het Stabiliteitspact nooit overtreden, maar zijn toch in problemen geraakt doordat de overheden moesten inspringen voor de schulden van de banken. Door het falen van het Stabiliteitspact is een groot probleem ontstaan.
Wat zijn nu nog de mogelijkheden om landen tot de orde te roepen? Een boete geven helpt niet erg als een land al in financiële problemen zit. Ontnemen van stemrecht levert vanuit democratisch oogpunt bezwaren op. Er moet een nieuw, geloofwaardig interventiemechanisme komen waar landen zich in de toekomst wel aan houden en dat de financiële markten voldoende vertrouwen biedt. Daarnaast zijn er op de korte termijn oplossingen nodig voor de huidige problemen.’

Wat doen we met Griekenland?
‘Midden in de crisis zijn er geen mooie oplossingen. Het begin van de oplossing is een aparte oplossing voor Griekenland. Want de Griekse situatie is uitzonderlijk. Er is geen land dat vergelijkbare problemen heeft als Griekenland. Maar voorwaarde is dat die oplossing houdbaar is en dat Griekenland zijn zaken op orde brengt. Want anders zitten we overmorgen met hetzelfde probleem, dat dan nog veel moeilijker is op te lossen. Dat betekent dat we een groot deel van de schuld van Griekenland moeten afschrijven. Dat is punt één. En daarna komt de vraag wie dat gaat betalen. Dat is een apart politiek probleem. Er zijn mensen die vinden dat Griekenland uit de euro moet. Maar Griekenland zomaar uit de euro zetten, is geen oplossing. Dat zou enorme problemen opleveren, zowel voor de eigen bevolking als voor de overblijvende eurolanden.’

En de andere probleemlanden?
‘Spanje, Italië, Portugal en Ierland zijn een ander verhaal. De oplossing voor die landen kan worden gevonden door die landen uit de wind te houden, zodat ze niet ten prooi vallen aan speculaties op de financiële markten. Er is een noodfonds nodig dat die landen rugdekking biedt. Dat fonds moet groot genoeg zijn om landen de kans te bieden om de zaken financieel te herstructureren. Dat zal vier, vijf jaar kosten. En in de tussentijd moeten we werken aan een permanente oplossing, een nieuw Stabiliteitspact, dat sterk genoeg is om landen te verplichten zich eraan te houden.’

Is zo’n noodfonds niet een te makkelijke oplossing voor landen die in problemen zijn?
‘Dat is een serieus gevaar. Dat is precies de reden waarom ik tegen elke suggestie ben van eurobonds, centraal uitgegeven obligaties ter financiering van alle staatsschuld van de deelnemende landen. Daarbij wordt elk land hoofdelijk aansprakelijk voor de schuld van elk ander land binnen het eurogebied. Zo’n oplossing is bovendien onomkeerbaar. Het betekent dat we macht aan Brussel moeten geven en op Europees niveau belasting moeten gaan heffen. Dan gaan we overhaast richting een fiscale unie. Als we – onder druk van de omstandigheden – nu ineens een soort Europese fiscale unie creëren, komt daar geen kiezer aan te pas. De democratische legitimatie ontbreekt. Dat wordt een tijdbom onder de euro. Elk land moet verantwoordelijk blijven voor zijn eigen begroting. Door de probleemlanden een paar jaar uit de wind te houden, hebben ze de tijd om zich te herpakken.’

Is dat haalbaar?
‘Er zijn allerlei parlementen die op dit moment tegen een groot noodfonds zouden stemmen. Daarom moeten we het Europese probleem één niveau hoger tillen: naar het Internationaal Monetair Fonds. Het IMF is onafhankelijk en kan toezicht houden op de afzonderlijke landen. Het IMF heeft zelf geld en kan ook geld mobiliseren, bijvoorbeeld uit een land als China. Want China heeft er alle belang dat Europa – een enorme afzetmarkt - overeind blijft. China zit vanwege zijn enorme handelsoverschot met heel veel euro’s en die moeten ergens heen. Omdat het IMF er bovenop zit, verdwijnt het geld niet in een zwart gat. Met het IMF halen we dus een goed controlemechanisme en extra kapitaal binnen. Daarmee kunnen regeringsleiders naar hun parlement gaan, en wordt het voor landen acceptabel om ‘ja’ te zeggen. Dat maakt de oplossing geloofwaardig en hopelijk ook haalbaar.’

Wat is geloofwaardig? Minister De Jager van Financiën heeft meermalen beloofd dat elk dubbeltje dat naar Griekenland gaat weer terugkomt.
‘Zo’n uitspraak maakt politici ongeloofwaardig. Net als uitspraken over een mogelijk bankroet van Griekenland. Hierdoor plaatst Nederland zichzelf buiten de Europese discussie. Het probleem van Griekenland is een gezamenlijk probleem van de eurolanden. Het is ongepast om in dat kader over elkaars ondergang te speculeren. Nederland is een klein landje binnen Europa, maar de invloed van een klein land kan groot zijn. Bijvoorbeeld doordat het als intermediair fungeert tussen de grote landen en zo een oplossing tot stand helpt brengen. Op dat punt heeft Nederland zich buitenspel gezet. Er is niemand in Europa die dat verstandig vindt.’

Sommige mensen zijn wel blij dat Nederland zulke flinke taal spreekt.
‘Wat is flink? Het is flink als je bijdraagt aan een oplossing. Absolute uitspraken die je later moet intrekken, dragen niets bij. Griekenland gaat niet bankroet. Er gaat geen deur dicht, de mensen blijven er gewoon rondlopen. De discussie gaat dus niet over het bankroet van Griekenland, maar over de manier waarop we de schuld verminderen en verdelen. Dat is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de zeventien eurolanden, inclusief Nederland.’

De economie gaat ten diepste om vertrouwen. Kan dat worden hersteld?
‘Zeker. Bijvoorbeeld door te zeggen: we werken aan een goede oplossing voor Griekenland; we zijn ermee bezig.
Iedereen begrijpt dat je daarover niet gaat speculeren, zodat je ook geen woorden terug hoeft te nemen. Het Griekse probleem verloopt geheel zoals verwacht kon worden. Het was geheel voorspelbaar. Politici die dachten dat het anders zou gaan, zijn naïef optimistisch geweest.’
‘De eurocrisis is een ingewikkeld verhaal, veel moeilijker dan de bankencrisis in 2007, omdat er veel meer draaiende wielen zijn. Zeventien overheden en dan nog eens al die banken in die landen die ook klem zitten. Maar uiteindelijk komen we er uit. Op een zeker moment zullen de sterke landen hun handen ineenslaan om Europa op de rails te krijgen en daarmee ook hun eigen belangen veilig te stellen. De vraag is alleen hoe lang je de crisis uitrekt, en hoe hoog de prijs zal zijn. Het erge van een crisis is dat zij de kwetsbare groepen disproportioneel zwaar raakt. Daarin zit het grote belang om er op een goede manier en zo snel mogelijk uit te komen.’