Tijdschriftartikelen

Literatuurlijst Pensioenen


SER-publicaties -  Boeken -  Tijdschriftartikelen  - Standaardwerken

• Huisman, M. A., Hier komt de jeugd: de creatieve denktank die PensioenLab heet
  In: Pensioen magazine, 18 (2013) 4 (apr), p. 11-14
  Op 13 februari j.l. heeft het PensioenLab zijn eerste adviezen gepitcht aan de pensioenwereld. Dit PensioenLab is een initiatief van CNV Jongeren, FNV jong en MHP-jongeren. In het Lab worden zo'n 60 jonge mensen gefaciliteerd om de functie van klankbord, ambassadeuren kweekvijver te vervullen. Binnen het Lab wordt de basiskennis over pensioenen opgeschroefd en gaan de deelnemers in teams aan de slag met prangende vraagstukken. In dit artikel een eerste kennismaking met het Lab en met de resultaten uit eerdergenoemde pitch. (TA17880) 
   
• Goudswaard, K., Grijze druk : het behoud van de solidariteit tussen jong en oud
  In: Idee, 34 (2013) 2 (apr), p. 50-54
  De solidariteit tussen jong en oud staat momenteel onder druk. Het aantal gepensioneerden neemt toe,
  terwijl de premieplichtige beroepsbevolking steeds verder zal krimpen. Wat betekent dat voor de verdeling van de lasten van pensioenen en zorg tussen jongere en oudere generaties. Wie moeten er betalen? In dit artikel wordt dit nader uitgelegd door de auteur. (TA17879) 
   
• Bonenkamp, J.; Rele, H. ter, Herverdeling door pensioenregelingen: een integrale analyse van de AOW en de aanvullende pensioenen
  In: TPE Digitaal, (2013) 1 special, p. 51-65
  Dit artikel brengt de herverdeling in kaart die het stelsel van AOW en aanvullende pensioenen met zich meebrengt. Het gaat daarbij om de herverdeling tussen hoog- en laagopgeleiden, en tussen mannen en vrouwen. Voor deze groepen wordt berekend hoe groot het netto profijt van de regelingen over de levensloop is door het saldo te bepalen van ontvangen uitkeringen en betaalde bijdragen. De uitkomsten laten zien dat de regelingen gezamenlijk een sterk nivellerende uitwerking hebben: er is sprake van een forse overdracht van hoog- naar laagopgeleiden en van mannen naar vrouwen. Oorzaak hiervan is vooral dat bij de AOW de bijdragen inkomensafhankelijk zijn, terwijl de uitkeringen dit niet zijn. Een verhoging van de pensioenleeftijd maakt het nivellerende effect van de regelingen kleiner. (TA17858) 
   
• Solinge, H. van; Henkens, K., Doorstarten na pensionering: over doorwerken na (vervroegd) pensioen in Nederland
  In: Over Werk, 23 (2013) 1 (jan-mrt), p. 71-76
  Verslag van een onderzoek van het NIDI over oudere werknemers die na hun (vervroegd) pensioen een doorstart maken op de arbeidsmarkt. Voor een groeiende groep ouderen betekent de pensionering niet meer per definitie het einde van de relatie met de arbeidsmarkt. De pensionering opent mogelijkheden voor een doorstart in vergelijkbaar of ander werk, soms zelfs voor een tweede carrière. Doorwerken na pensionering is om verschillende redenen een interessant maatschappelijk verschijnsel. Het rapport van het NIDI ‘Doorwerken over de drempel van pensioen’ richt zich op het fenomeen van ouderen die na hun (vervroegd) pensioen nog actief zijn op de arbeidsmarkt.
  Zie NIDI-rapport: Henkens K., van Solinge H. & van Dalen H.P. (verschenen in maart 2013). Doorwerken over de drempel van het pensioen. Amsterdam: KNAW Press (NIDI-rapport 87). (TA17831) 
   
• Vletter-van Dort, H. M., Toezichthouder bij een pensioenfonds: gedoemd te falen?
  In: Ondernemingsrecht, (2013) 4 (27 mrt), p. 139-149
  In dit artikel wordt bekeken of het waarschijnlijk is dat het Wetsvoorstel versterking bestuur pensioenfondsen (Kamerstuk ll 2011/12,31 182) één van haar drie doelstellingen, namelijk de versterking van de deskundigheid van het intern toezicht bij pensioenfondsen, zal bereiken. (TA17827) 
   
• Gelder, M. van; Lewin, E., Wederkerige solidariteit, daar wordt iedereen beter van!
  In: Pensioen Bestuur & Management (PBM), 10 (2013) 2 (mrt), p. 29-31
  Op dit moment is er maatschappelijke discussie over de solidariteit in het pensioensysteem. Vaak wordt verondersteld dat dit betekent dat één groep per definitie betaalt voor een andere. Dan vallen termen als 'doorschuiven' of zelfs 'diefstal'. In dit artikel wordt onderzocht of deze veronderstelling wel klopt. (TA17817)
   
• Klopper, F., Het nominale versus het reële contract
  In: Pensioen Bestuur & Management (PBM), 10 (2013) 2 (mrt), p. 22-26
  De Nederlandse pensioenfondsen staan er, gemiddeld genomen, slecht voor. Terwijl bijna alle fondsen regelingen uitvoeren met een indexatieambitie, slagen veel fondsen er niet eens in om hun nominale
  verplichtingen te honoreren. (TA17815)
   
• Krijnen, G.; Brocken, J., Jos Brocken: samen voor een ijzersterk pensioen
  In: Pensioen Bestuur & Management (PBM), 10 (2013) 2 (mrt), p. 10-14
  Interview met Jos Brocken, landelijk bestuurder van FNV Metaal. Na een intensieve ledenraadpleging startte hij onlangs onderhandelingen met de Federatie Werkgeversorganisaties Techniek. Doel is om te komen tot één moderne en toekomstbestendige pensioenregeling voor zowel de kleinmetaal als de grootmetaal. PBM sprak met deze bevlogen vakbondsman. (TA17814)
   
• Thoman, H., Pensioenfondsbestuurders verantwoordelijk
  In: Pensioen Bestuur & Management (PBM), 10 (2013) 2 (mrt), p. 19-21
  Het pensioendebat is in volle gang. Het pensioenakkoord was er wel, maar nu niet meer en het is onduidelijk of het er nog komt en wanneer. Een nieuw pensioenakkoord moet wel, want het huidige stelsel is niet meer toekomstbestendig. (TA17813) 
    
• Meijer-Zaalberg, M.; Straten, P. van, Pensioen en pensioenfondsen : terugblik en toekomst
  In: OR informatie, 39 (2013) 3 (mrt), p. 30-32
  Hoe ontstond de arbeidsvoorwaarde pensioen en wat is eigenlijk het doel van een pensioenfonds? Hoe ziet de toekomst eruit en wat is de mogelijke rol daarin voor de or? Deze vragen komen aan de orde in dit artikel; het pensioen dat ondergebracht is bij verzekeringsmaatschappijen en premiepensioen- instellingen blijft daarbij buiten beschouwing. (TA17800) 
   
• Dalen, H. van, Inkomensbescherming bij re-integratie arbeidsongeschikten
  In: Pensioen Advies, 24 (2013) 3 (mrt), p. 26-27
  De Pensioenfederatie en het Verbond van Verzekeraars hebben afspraken gemaakt om te voorkomen dat zieke of gedeeltelijk arbeidsongeschikte werknemers hun recht op arbeidsongeschiktheidspensioen of premievrijstelling bij arbeidsongeschiktheid verliezen, als ze van baan veranderen. Daarmee worden belemmeringen weggenomen die deze werknemers nu nog ondervinden als ze in het kader van hun re-integratie naar een andere werkgever overstappen. (TA17797) 
   
• Michielse, C., Jongeren moeten verhoogde pensioenopbouw krijgen
  In: Pensioen Advies, 24 (2013) 3 (mrt), p. 22-23
  Het tijdstip waarop praktisch alle bestaande pensioenregelingen in Nederland moeten worden herzien komt steeds dichter bij. Helaas is er echter nog veel onduidelijkheid. De noodzaak tot veranderingen in ons overigens qua structuur nog steeds uitstekende pensioensysteem wordt breed onderschreven. Over een aantal van de wijzigingen, en zeker voor wat betreft de belangrijkste daarvan, bestaat echt brede overeenstemming. (TA17796) 
   
• Bonte, A., Verhoging AOW-leeftijd : overbruggingsregeling
  In: Pensioen Advies, 24 (2013) 3 (mrt), p. 18-20
  De AOW-leeftijd is vanaf 1 januari 2013 verhoogd conform de Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd. Vanuit het Regeerakkoord zal een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd plaats vinden, zodat in 2018 al de AOW-leeftijd van 66 jaar zal zijn bereikt en in 2021 van 67 jaar. Bij deze verhoging is het uitgangspunt dat mensen doorwerken tot de verhoogde AOW-leeftijd. Door de verschuiving van de AOW-leeftijd zullen mensen later hun AOW ontvangen en, zo is het uitgangspunt van de regering, tot deze periode zelfstandig een inkomen dienen te realiseren. In dit artikel wordt de status van de regeringsvoorstellen besproken. (TA17795) 
   
• Dalen, H. van, Het wachten is op Klijnsma
  In: Pensioen Advies, 24 (2013) 3 (mrt), p. 11-13
  De regeringspartijen PvdA en VVD hebben tevergeefs gevraagd om versnelling van de pensioenwetgeving. Ook de pensioensector is teleurgesteld over de opgetreden vertraging in het wetgevingsproces. Staatssecretaris Klijnsma wil echter de tijd nemen. Volgens haar gaat snelheid ten koste van de zorgvuldigheid. Politiek, sociale partners en pensioenuitvoerders moeten dus nog even op Jetta Klijnsma wachten. (TA17794)
   
• Pols, W.; Wiersma, D., Dennis Wiersma van FNV Jong : zorg dat jongeren vertrouwen blijven houden in het pensioenstelsel
  In: Pensioen Advies, 24 (2013) 3 (mrt), p. 6-10
  Interview met Dennis Wiersma, voorzitter van FNV Jong en lid van de SER. Hij vreest dat het evenwicht van de maatschappelijke solidariteit tussen verschillende generaties verstoord raakt. Dat komt vooral door het weifelende overheidsbeleid. Pensioen is daar volgens hem een treffend voorbeeld van. (TA17793) 
    
• N. N. Ouderen en hun veranderende behoeften
  In: Pensioen magazine, (2013) 3 (mrt), p. 28-31
  Wat is een adequaat pensioenniveau? Dat is de centrale vraag in het proefschrift 'Tevreden
  met pensioen'. Om deze vraag te beantwoorden, worden in dit proefschrift de behoeften van ouderen als uitgangspuntgenomen. Gekeken wordt niet alleen naar de veranderende inkomens van ouderen,
  maar ook in hoeverre hun behoeften veranderen. Dit gebeurt door de bestedingspatronen
  van ouderen te analyserenen te kijken in hoeverre ouderen makkelijker of minder makkelijk kunnen rondkomen na hun pensionering. (TA17781) 
   
• N. N., Nivelleren en pensioen: geen goede combinatie
  In: Pensioen magazine, (2013) 3 (mrt), p. 21-23
  In 2012 is de wereldwijde economische recessie in Nederland duidelijk voelbaar geworden. De
  verwachting is dat onze economie de komende jaren nog verder zal verschralen. Het huidige kabinet
  beschouwt intussen het saneren van de overheidsbegroting als zijn belangrijkste opgave
  en heeft daarom een reeks grote bezuinigingen aangekondigd, ook op pensioengebied. De
  vraag is echter of de aangekondigde versobering niet slechts zal leiden tot een uitholling van
  de tweede pijler, juist nu alle partners binnen de polder het erover eens zijn dat die pijler, met
  zijn georganiseerde solidariteit, behouden moet blijven. (TA17778)
   
• N. N., Solidariteit bij pensioenfondsen : een ijzersterk concept
  In: Pensioen magazine, (2013) 3 (mrt), p. 15-20
  De commissie-Goudswaard constateerde in 2010 dat het huidige pensioenstelsel niet toekomstbestendig is. Tegelijkertijd concludeerde ze echter ook dat het de moeite waard is om de
  wezenskenmerken van het stelsel te behouden: de collectiviteit, solidariteit en verplichtstelling.
  Ook het kabinet noemt collectiviteit en solidariteit sterke fundamenten van ons pensioenstelsel.
  In dit artikel wordt er dieper ingegaan op solidariteit in collectieve regelingen bij pensioenfondsen en
  misverstanden en oneigenlijke vormen van 'solidariteit'. We moeten voorkomen dat deze ertoe leiden dat waardevolle kenmerken van het huidige pensioenstelsel te lichtvaardig terzijde worden geschoven. Het blijkt van cruciaal belang om de wederkerigheid te blijven bewaken. (TA17777) 
    
• Everdingen, M. van, De AOW-leeftijd na de Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd en het regeerakkoord
  In: PS Documenta, (2013) 2 (26 feb), p.p. 123-131
  Dit artikel gaat over de stand van zaken rondom de verhoging van de AOW-leeftijd. Paragraaf 2 beschrijft de wijzigingen in de AOW die voortvloeien uit de Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd. Paragraaf 3 blikt vooruit en beschrijft de verdere verhoging van de AOW-leeftijd volgens het regeerakkoord. Daarbij wordt er ook ingegaan op de contouren van de overbruggingsregeling die in januari van dit jaar bekend zijn gemaakt. (TA17774) 
   
• Greef, R. M. J. M. de, Septemberpakket : opmaat voor het reële pensioencontract
  In: Pensioenvraagstukken, (2013) 1, 12-18
  Op 24 september 2012 presenteerde waarnemend minister Krom van het Ministerie van SZW het zogenoemde Septemberpakket. Dit betreft een pakket pensioenmaatregelen die in samenwerking met DNB en in overleg met de Stichting van de Arbeid (STAR) en de Pensioenfederatie tot stand is gekomen. In deze bijdrage worden de maatregelen in het Septemberpakket besproken en waar nodig van commentaar voorzien. Daarbij wordt ook ingegaan op de generatie-effecten en de wettelijke basis van de maatregel. (TA17773)
   
• Lutjens, E., Wijziging pensioenleeftijd aanvullend pensioen in verband met AOW
  In: Pensioenvraagstukken, (2013) 1, p. 10-11
  Is een wijziging van de pensioenleeftijd binnen aanvullende pensioenregelingen zonder tussenkomst van individuele deelnemers mogelijk? Deze vraag staat centraal in de brief van staatssecretaris Klijnsma van 17 januari 2013. Klijnsma concludeert dat een dergelijke wijziging zonder aanpassing van de Pensioenwet mogelijk is. De brief heeft volgens het tijdschrift 'Investment & Pensions Europe' scherpe reacties teweeg gebracht bij 'juristen' die menen dat de brief een 'misse' is en dat de staatssecretaris 'verkeerd is voorgelicht'. De commotie over de 'onjuistheid' van de brief is naar de mening van de auteur onterecht. De harde conclusies van 'juristen' zijn volgens hem onjuist. Hij is het eens met de conclusies van Kappelle (TA17771) maar plaatst ook nog enige nuanceringen bij zijn argumentatie. (TA17772)
   
• Kappelle, H. M., Brief Klijnsma vervult wens Pensioenfederatie niet
  In: Pensioenvraagstukken, (2013) 1 (feb), p. 7-9
  De Eerste Kamer vroeg tijdens de behandeling van de Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd naar de mogelijkheden voor pensioenuitvoerders om één pensioenleeftijd te kunnen hanteren zonder tussenkomst van de individuele deelnemers. Staatssecretaris Klijnsma van SZW laat weten dat hiervoor naar haar mening geen aanpassing van de Pensioenwet nodig is. De brief van Klijnsma geeft geen antwoord op de vraag die met name leeft bij de leden van de Pensioenfederatie. Zij willen graag eenzijdig de pensioenregeling kunnen aanpassen zonder dat daarvoor instemming van de individuele deelnemers noodzakelijk is. (TA17771)
   
• Kalkman, W. M. A., Witboek pensioenen en kapitaaleisen pensioenfondsen : wat zou de risico-averse Nederlander willen?
  In: Pensioenvraagstukken, (2013) 1 (feb), p. 5-6
  In dit artikel worden enkele kritische kanttekeningen geplaatst bij het Witboek Pensioenen 2012 van de Europese Commissie. (TA17770)
   
• Geboers, H., Wetgeving pensioenplannen regeerakkoord in de wacht
  In: Pensioen Advies, 24 (2013) 1/2 (feb), p. 22-23
  De huidige economische situatie en de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt hebben geleid tof hernieuwd overleg tussen het kabinet en de centrale werkgevers- en werknemersorganisaties, vertegenwoordigd in de StvdA, Daarbij wordt ook gesproken over het fiscale kader voor pensioenen vanaf 1 januari 2015. Het overleg wordt de eerste maanden van 2013 gevoerd. (TA17748) 
   
• Rutten, A. W., Het wijzigen van de pensioenregeling
  In: Arbeidsrecht, 20 (2013) special 1, p. 37-41
  In dit artikel wordt de wijziging van de pensioenovereenkomst besproken. Wordt de pensioenovereenkomst gewijzigd, dan zal dat veelal betekenen dat ook het pensioenreglement moet worden gewijzigd. Tegelijk betekent een wijziging van het pensioenreglement dat dit mogelijk ook tot een aanpassing van de pensioenovereenkomst zal moeten leiden. Het wijzigen van een pensioenregeling vindt dus plaats op twee niveaus. (TA17742) 
   
• Slooten, J. M. van, De uitgewerkte rechtsverhouding : geen argument, maar soms een conclusie
  In: Arbeidsrecht, 20 (2013) special 1, p. 26-31
  Een vraag die ligt op het grensvlak van het arbeidsrecht en het pensioenrecht betreft de aard en status van de rechtsverhouding tussen de werkgever en de gepensioneerde werknemer. Volgens sommige uitspraken en schrijvers is de rechtsverhouding met de gepensioneerde werknemer bevroren of uitgewerkt. Er zijn twijfels of de gepensioneerde werknemer nog wel een rechtsverhouding heeft, laat staan dat deze kan worden gewijzigd. In deze bijdrage beziet de auteur de kwestie vanuit een algemeen vermogensrechtelijke invalshoek. (TA17741) 
   
• Degelinck, B..Verjaring van pensioen
  In: Arbeidsrecht, 20 (2013) special 1, p. 12-15
  Pensioen is een complex financieel product dat vaak pas na vele jaren tot uitkering komt. Fouten worden daardoor soms laat ontdekt. Alleen voor bepaalde rechtsvorderingen van de pensioengerechtigde op zijn pensioenuitvoerder geldt de afwijkende verjaringsregel van art. 59 PW. Omdat de toepasselijke verjaringsregel afhankelijk is van de rechtsvordering, maakt de auteur in dit artikel een onderverdeling op basis van degene die de rechtsvordering instelt en wie de aangesproken partij is. (TA17740) 
   
• Lekniute, Z. ; Ponds, E., Effecten verlaging opbouwpercentage aanvullende pensioenen
  In: ESB, 98 (2013) 4653 (8 feb), p. 84-87
  Het kabinet wil de fiscale vrijstelling van de pensioenopbouw beperken, waardoor naar verwachting de pensioenopbouw zal dalen en daarmee de premieafdracht. Deze premievrijval leidt jaarlijks tot extra belastinginkomsten van ruim twee miljard euro, afhankelijk van hoe de premievrijval wordt aangewend. Ook kan de toedeling van de premievrijval leiden tot herverdeling van jonge naar oude deelnemers en herverdeling van werknemers naar werkgevers. (TA17736) 
   
• Gelissen, P. R. J. ; Bessems, L. G. L., VPL-inkoop over verstreken dienstjaren. Compensatie voor afschaffing VUT/Prepensioen of kat in de zak?
  In: P&P, 23 (2013) (jan), p. 5-10
  De pensioensector bevindt zich al enkele jaren in zwaar weer. De kredietcrisis en met name de aanhoudende lage rente hebben hun weerslag op de alles behalve rooskleurige dekkingsgraden van de pensioenfondsen. Daarnaast zorgt de stijgende levensverwachting voor extra financiële druk. De overheid, sociale partners en pensioenfondsbestuurders worstelen met de vraag hoe ze de pensioenregelingen toekomstbestendig en betaalbaar kunnen houden. (TA17729)
   
• Lutjens, E., AFM slaat plank mis met pleidooi dat jongeren meer pensioen voor dezelfde premie moeten krijgen dan ouderen
  In: P&P, 23 (2013) (jan), p. 4
  Een lagere pensioenopbouw voor oudere werknemers dan voor jongeren voor dezelfde premie? Het is een weinig doordacht pleidooi en juridisch niet mogelijk e een aantasting van de solidariteit (TA17728) 
    
• Dijkstra, F., Uitbijter: Pensioenfondsen kunnen dividend uitkeren
  In: ESB, 98 (2013) 4652 (25 jan), p. 45-46
  Door de lage rekenrente zullen verschillende pensioenfondsen de uitkeringen moeten verlagen, ondanks het feit dat hun werkelijke beleggingsrendementen veel hoger zijn dan de rekenrente. Pensioenfondsen kunnen hun deelnemers compenseren voor deze discrepantie door dividend uit te keren. (TA17719) 
   
• Nods, R., PENSIOEN. Nog minder zekerheid
  In: Elsevier, 69 (2013) 2 (12 jan), p. 46-47
  De pensioenfondsen ABP en Zorg en Welzijn willen overstappen op een nieuw pensioensysteem. Vooral gepensioneerden slijpen alvast de messen. (TA17702) 
   
• Heemskerk, M., Van pensioenakkoord naar pensioencontract: juridisch koorddansen
  In: P&P, 22 (2012) 12 (dec), p. 17-24
  Stilzitten in het dossier Pensioenakkoord is niet langer een optie. De Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd, die per 1 januari 2013 in werking treedt, dwingt sociale partners en pensioenuitvoerders tot actie. De eerste fase is het aanpassen/checken van de pensioenleeftijd.
  In fase twee moeten werkgevers en pensioenuitvoerders besluiten of zij het huidige nominale pensioencontract aanpassen of overstappen naar het nieuwe reële pensioencontract. In deze bijdrage bespreek ik de route en juridische risico's van de omzetting van Pensioenakkoord naar een nieuw of aangepast pensioencontract. (TA17698) 
   
• Wolde, R. ten, Aftoppen!
  In: Pensioenvraagstukken, (2012) 6 (dec), p. 3-4
  De inkomensafhankelijke zorgpremie bezorgde kabinet-Rutte II een valse start. Inmiddels is deze maatregel van tafel en verzucht iedereen dat alleen met het belastingstelsel inkomenspolitiek moet worden bedreven. Dat neemt niet weg dat op meerdere plaatsen in het regeerakkoord sprake is van nivelleringen. Laten we maar stellen dat het primaat voor het inkomensbeleid weer terug is bij de fiscale instrumenten. (TA17693) 
   
• N. N., Verslag van de 9e PBM rondtafelconferentie over hervormingen
  In: PBM, 10 (2013) 1 (jan), p. 15-17
  De pensioensector staat voor een enorme klus. Wat zijn de gevolgen en hoe leg je deze hervormingen uit? De inleiders (v Rijn, Joosen en Muilwijk) zorgden voor pittige ingrediënten. (Grotere verbanden zoals in de zorg, pensioenakkoord en het reëel en nominaal contract en communicatie bepaalt het draagvlak tussen generaties). (TA17681)
   
• Muilwijk, IJ., Ware vriendschap
  In: PBM, 10 (2013) 1 (jan), p. 14
  Ware vriendschap wordt pas duidelijk in slechte tijden. Nu de dekkingsgraden een paar jaar onder de maat zijn, begint de schoen ook in pensioenland te wringen. Er is een terechte solidariteitsvraag tussen generaties. Toch wordt deze vraag in mijn ogen onterecht teveel naar het aanvullende pensioen getrokken. Opheffen van het stelsel is het kind met het badwater weggooien. Willen we het vertrouwen in het aanvullend pensioenstelsel behouden, dan moeten we het consequent uitvoeren. Ware vriendschap regelen we op een andere manier. (TA17680)
   
• Joosen, A., Pensioenakkoord : nodig of overbodig?
  In: PBM, 10 (2013) 1 (jan), p. 13
  Het Pensioenakkoord, wat moeten we daar nu onder verstaan? we zijn het spoor enigszins bijster. De vraag is of het akkoord nodig of overbodig is. Maak het niet te complex en wees open en transparant over het doel van de contractswijzigingen. Onwetendheid leidt tot aNgst en besluiteloosheid, terwijl het in deze tijd nodig is om te durven innoveren en beslissingen te nemen. (TA17679) 
   
• Praag, B. van, Het is herfst in Europa
  In: ESB, 97 (2012) 4649/4650 (14 dec), p. 728-731
  De achtereenvolgens opkomende crises buitelen over elkaar. Zo hebben we nu een kredietcrisis, een bankencrisis, een hypothekencrisis, een eurocrisis, een huizencrisis, een pensioencrisis, een werkgelegenheidscrisis. En deze crises verdwijnen niet vanzelf; ze accumuleren en versterken elkander. En steeds weer laten de autoriteiten zich verrassen en komen ze met tijdelijke lapmiddelen om de wonden te stelpen. (TA17671) 
   
• Nods, R. Stel uw pensioen veilig
  In: Elsevier, 68 (2012) 49 (8 dec), p. 48-51
  De kabinetsplannen raken vooral de pensioenen van de hogere inkomens hard. Pensioenpremies gaan omhoog, pensioenen omlaag. Jongeren bouwen minder pensioen op dan ouderen deden. De AOW-leeftijd stijgt. Elsevier analyseert de ontwikkelingen en geeft aan wat u zélf kunt doen. (TA17659) 
   
• Wolde, R. ten, Het pensioenakkoord, een jaar later. Verantwoordelijkheden en uitvoeringsaspecten
  In: P&P, 22 (2012) 11 (nov), p. 14-21
  Het aanvullende pensioenstelsel moet toekomstbestendig worden gemaakt, weerbaar tegen financiële schokken en de stijgende levensverwachting. De verwerking van deze ontwikkelingen in de financiering van de pensioenregelingen, de pensioenaanspraken en ingegane pensioenen moet transparant plaatsvinden, waarbij de effecten (risico's) voor de verschillende doelgroepen en generaties bewust worden genomen en derhalve zichtbaar worden gemaakt. Hoewel de overheid zijn aandeel in het pensioenakkoord1 vanwege het 'Lente- of Kunduz-akkoord' niet is nagekomen, bestaan er voor sociale partners derhalve voldoende zelfstandige redenen en omstandigheden om met het aanvullende
  pensioendeel van het akkoord door te gaan. Ze worden daarin gesteund door de bevindingen van de Commissie Goudswaard van 27 oktober 2010. (TA17636) 
   
• Bovenberg, L. ; Kortleve, N., Wonen in je pensioen
  In: ESB, 97 (2012) 4647 (nov), p. 658-663
  Met naschrift en reactie
  De woningmarkt kent verschillende problemen. Enerzijds zit de markt op slot met als gevolg dalende prijzen, een stokkende doorstroming en een bouwsector die lam ligt. Anderzijds heeft ons land te maken met hoge hypotheekschulden die de balansen van burgers en banken belasten. Beide problemen versterken elkaar. Steeds meer burgers hebben een negatief eigen vermogen in de eigen woning omdat ze niet aflossen en de huizenprijs daalt, waardoor banken meer risico lopen op hun hypotheken. Banken moeten na de kredietcrisis bovendien voldoen aan strengere solvabiliteits- en liquiditeitseisen
  (Basel III en CRD IV) en willen daarom hun balans verkorten en herstructureren. De pensioensector kan bijdragen aan het oplossen van deze maatschappelijke problemen. (TA17616)
   
• Roessel, A. van, In Den Haag : pseudo-vut
  In: Groene Amsterdammer, 129 (2012) (8 nov), p. 11
  De échte vut begon vroeger met soms wel negentig procent van het laatst verdiende loon. Oudere werknemers die nu vervroegd uittreden, wacht een inkomen van slechts zeventig procent van het minimumloon. Een vlutregeling, zei een PvdA'er al. (TA17615)
   
• Meij, L. J. G. van der, Trendbreuk: het pensioenakkoord als trendbreuk
  In: Pensioen Magazine, (2012) 10 (nov), p. 27-29
  Het pensioenakkoord dat de sociale partners in juni 2010 sloten in de Stichting van de Arbeid, heeft veel teweeg gebracht. Het moet de basis vormen voor een grondige herziening van het Nederlandse pensioenstelsel.1 Ook al zijn de voornemens uit het akkoord nog niet in werking getreden, toch heeft het al in maatschappij en politiek zijn sporen nagelaten. Voor- en tegenstanders van het pensioenakkoord staan als kemphanen tegenover elkaar en de Nederlandse vakbeweging is in een ernstige crisis gestort. (TA17614) 
   
• Schouten, E. A. P., Ingangsdata AOW en pensioen lopen straks uiteen
  In: Pensioen & praktijk, 22 (2012) 10 (okt), p. 13-19
  Net voor het zomerreces is het parlement akkoord gegaan met een wetsvoorstel dat de AOW-ingangsleeftijd met ingang van volgend jaar opschuift. Ook de ingangsdatum van het aanvullend pensioen moet eraan geloven: deze gaat ook omhoog. Deze twee data, die tot nu te vrijwel synchroon liepen, gaan uit de pas lopen. Is dit een probleem voor werknemers, werkgevers en/of pensioenuitvoerders? (TA17609) 
   
• Dekker, K. P., Pensioen vanaf morgen... Over de gevolgen van de verkiezingen voor ons pensioen
  In: Pensioenadvies, 23 (2012) 10 (okt), p. 11-13
  Hoe gaat het Nederlandse pensioenlandschap er na de verkiezingen uitzien? Zal een nieuw kabinet besluiten tot ingrijpende wijzigingen of blijft alles een beetje zoals het is? Bieden de verkiezingsprogramma's van de verschillende partijen een duidelijke visie op de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel of hebben alle partijen het pensioenakkoord inmiddels omarmd? (TA17600)
   
• Pols, W. ; Wit, W. de ; Bovenberg, L., 'Pensioenfondsen moeten nationale economie stimuleren'
  In: Pensioenadvies, 23 (2012) 10 (okt), p. 6-10
  Er is al verschillende keren geopperd dat de pensioenfondsen met hun omvangrijk vermogen zouden kunnen helpen om de Nederlandse woningmarkt uit het slop te trekken. Een van de eersten met dit idee, uitgewerkt en onderbouwd is professor De Wit. Wat vinden betrokken organisaties ervan en econoom Lans Bovenberg. (TA17599) 
   
• Mulder, W.; Haan, J. de, De impact van Europa op het Nederlandse pensioenstelsel
  In: Pensioen en Praktijk, 22 (2012) 9 (sep), p. 24-29
  Hoewel de discussies over het Nederlandse pensioenstelsel vooral een Nederlandse aangelegenheid lijken, kan de invloed van Brussel op het pensioenstelsel significant zijn. Gedurende de afgelopen periode heeft de EU enkele belangrijke initiatieven op pensioengebied ontwikkeld. (TA17551) 
   
• Jacobs, B., Openbare financiën. Onduidelijkheid over eurocrisis, woningmarkt en pensioen
  In: ESB, 97 (2012) 4644 (28 sep), p. 566-568
  Genoemde onderwerpen zijn de grootste problemen voor de Nederlandse economie. Als op deze gebieden langetermijnhervormingen worden doorgevoerd is een minder hard saneringsbeleid nodig voor de overheidsfinanciën dan de meeste politieke partijen nu bepleiten. Dit om grotere balansproblemen in de private sector en een recessie in 2013 te voorkomen. (TA17531) 
   
• Okken, J., Pensioencommunicatie en de AOW-leeftijdsverhoging
  In: PensioenAdvies, 23 (2012) (sep), p. 20-22
  In de aangenomen Wet Verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd wordt de AOW-leeftijd stapsgewijs verhoogd met ingang van een volgend jaar. De pensioenrichtleeftijd volgens het Witteveenkader wordt in één keer verhoogd naar 67 jaar met ingang van 2014. Verschillende uitvoerders zullen hun eigen invoerscenario kiezen voor de verhoging van de pensioenrichtleeftijd. (TA17529) 
   
• Visser, B., Drie vragen over de pensioensector
  In: ESB, 97 (2012) 4643 (14 sep), p. 544
  Er zijn grote verschillen tussen professionele en individuele beleggers. Het beheer van pensioenfondsen is een onduidelijke zaak. Welke kennis moet een toezichthouder hebben? Moeten er meer beleggingsstrategieën worden aangeboden? (TA17520) 
    
• Voerman, A.; Ras, P., Toezicht DNB op pensioenfondsen: verantwoordelijkheid voor de beleggingen
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 8/9 (aug/sep), p. 28-32
  Dit laatste artikel van een drieluik over toezicht van DNB op pensioenfondsen gaat in op twee aspecten van toezicht op beleggingsbeleid van pensioenfondsen: prudentie van vermogensbeheer, in het bijzonder van innovatieve en risicovolle beleggingen, en selectie en controle van een vermogensbeheerder als onderdeel van de beheerste en integere bedrijfsvoering van en pensioenfonds. Dit gebeurt aan de hand van de actualiteit: de rechterlijke oordelen over de prudentie van het beleggingsbeleid van PME en Pensioenfonds Glasfabrieken en het recente intensieve onderzoek van DNB naar risicovolle beleggingen. (TA17509) 
    
• Schuurman, B., Verhoging pensioenrichtleeftijd : hoe nu verder?
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 8/9 (aug/sep), p. 24-27
  Op de avond voor hun vakantie moesten de senatoren van de Eerste Kamer nog flink aan de bak. Op de agenda stond de behandeling van de Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd (Wet VAP), die na een urenlang debat 's nachts omstreeks half één werd aanvaard. In deze bijdrage bespreekt Ben Schuurman eerst enige, met name fiscale aspecten uit de parlementaire behandeling en geeft vervolgens antwoord te geven op de vraag: hoe nu verder? De termijn voor aanpassing van de bestaande regelingen is kort. Dat vraagt dus om handige oplossingen. (TA17508)
   
• Janssen, E.; Amidouche, L., Verhoging AOW-leeftijd: haastige spoed is zelden goed...
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 8/9 (aug/sep), p. 20-23
  De kogel is door de kerk: de AOW-leeftijd, die meer dan 50 jaar lang een dogma was waar niemand
  aan mocht komen, gaat definitief omhoog. Op 10 juli jl. heeft de Eerste Kamer ingestemd met het wetsvoorstel over de verhoging van de AOW-leeftijd en de pensioenrichtleeftijd. Het is buitengewoon merkwaardig dat deze ingrijpende versobering in slechts vijf weken tijd tot stand kwam. Over een aantal zaken is naar mening van de auteurs niet goed nagedacht. In dit artikel gaan Elianne Janssen Latifa Amidouche (beiden werkzaam bij Pensions, Actuarial & Insurance Services van PwC) nader in op de gevolgen van de wijzigingen in het eerstepijlerpensioen, oftewel de AOW. (TA17507) 
    
• Hoekert, W., De verschillen tussen Hoofdlijnennota en Pensioenakkoord
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 8/9 (aug/sep), p. 12-15
  Ruim drie jaar nadat minister Donner van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de 'Brede Aanpak Pensioenvraagstukken' afkondigde, heeft het proces dat uiteindelijk moet uitmonden in de hervorming van het veelgeprezen Nederlandse pensioensysteem op 30 mei 2012 een nieuwe mijlpaal bereikt. Op die datum zond zijn inmiddels demissionaire opvolger, minister Kamp, de hoofdlijnen van het nieuwe toetsingskader voor pensioenen in de tweede pijler aan de Kamer. Op een flink aantal elementaire punten wijkt deze Hoofdlijnennota af van wat eerder in het Pensioenakkoord van juni 2010 en de uitwerking van juni 2011 met sociale partners was overeengekomen. Meer nog geldt dat voor de inmiddels door beide Kamers geaccordeerde Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd. Dit artikel gaat in op een aantal voor- en nadelen van de verschillen met het Pensioenakkoord, en benoemt daarnaast waar het kader verdere aanscherping behoeft. (TA17506) 
   
• Nods, R., Pensioenen. Te dure Europese regels
  In: Elsevier, 68 (2012) 35 (1 sep), p. 42-48
  Net als minister Kamp van sociale Zaken probeert CDA-parlementariër Omtzigt Brusselse inmenging in Nederlandse pensioenen te voorkomen. (TA17498) 
   
• Burggraaf, T., Het beste pensioen is een vrijwillig pensioen
  In: PensioenAdvies, (2012) (aug), p. 8-9
  De maatschappij verandert in een rap tempo. Tijdens mijn rechtenstudie las ik veel over het veranderende sociale contract tussen mensen en de toenemende individualisering. Inmiddels zijn we twintig jaar verder en zie ik de gevolgen van wat mijn professor Zijderveld toen al verkondigde in onze maatschappij nog sterker terug. (TA17491) 
    
• Pols, W. ; Gortzak, P., 'Oneliners hebben pensioendiscussie verkeerde kant op gestuurd'
  In: PensioenAdvies, (2012) (aug), p. 4-7
  "Het woord casinopensioen is een handige vondst geweest om de interne strijd bij de vakbeweging op scherp te zetten. Maar de afbreuk die daarmee is gedaan aan de pensioensector, aan mensen die toch al in onzekerheid verkeerden, is enorm. Ik vind dat een misrekening van de bovenste plank. Dat woord had nooit mogen worden gebruikt, ik vind dat schieten in de eigen voet" (TA17490)
   
• Natali, D., The white paper on pensions : a critical reading
  In: Transfer, 18 (2012) special 3 (aug), p. 355-358
  Het 'Witboek een agenda voor adequate, veilige en duurzame pensioenen' van de EU (B30.689) wordt in dit artikel besproken. Het voorbereidend werk en de beleidsvisie van het witboek worden onderzocht. Het artikel richt zich tenslotte op de vragen die niet behandeld zijn door het witboek, maar die zouden kunnen worden beantwoord in de toekomst. (TA17476) 
   
• Hoeven, R. ter; Thalen, E., Effecten herziening IFRS-pensioenstandaard op Nederlandse beursfondsen : herziening internationale pensioenverslaggevingsregels veroorzaakt vermogensdaling bij Nederlandse beursfondsen
  In: Pensioen en Praktijk, 22 (2012) 7/8 (jul/aug), 7-11
  Op 15 juni 2011 heeft de International Accounting Standards Board (IASB) een amendement gepubliceerd op IAS 19 (IAS 19R). Het amendement leidt er onder meer toe dat uitgestelde actuariële resultaten alsnog moeten worden verwerkt op de invoeringsdatum van de herziene standaard. Uit het gepresenteerde onderzoek onder de aan de Amsterdamse beurs genoteerde AEX-, AMX- en AScX-fondsen blijkt dat dit met grote effecten op het vermogen gepaard kan gaan. De gevolgen van IAS 19R zijn echter zeer verschillend per onderneming. (TA17445)
     
• Breuker, H. P., Wijziging onvoorwaardelijke indexatie voor inactieven
  In: Pensioen en Praktijk, 22 (2012) 7/8 (jul/aug), p. 12-14
  Volgens het Financieel Dagblad geeft de rechter steeds meer ruimte om toegezegde pensioenrechten achteraf aan te passen onder invloed van de economische omstandigheden en de maatschappelijke discussies over de betaalbaarheid van pensioenen. Dit is naar aanleiding van een uitspraak van het Gerechtshof in Amsterdam van 12 juni 2012. De auteur vindt deze visie van het Financieel Dagblad een te grote stap. Volgens hem is de problematiek die voorligt of een onvoorwaardelijke indexatie voor gewezen deelnemers en pensioengerechtigden kan worden gewijzigd in een voorwaardelijke. (TA17444) 
   
• N. N., Pensioencommunicatie aan deelnemers
  In: PS Documentatie, (2012) 9 (24 jul), p. 716-720
  Informatie over voorstellen tot verbetering van de pensioencommunicatie aan pensioendeelnemers. Aandacht voor evaluatie van verplichtingen, ingrijpende veranderingen dwingen tot verbetering, de werkgroep pensioencommunicatie. (TA17438)
   
• Schouwstra, K. O.
  Een nieuwe pensioenfilosofie. Negen oplossingsrichtingen voor het oude pensioendenken
  In: Personeelsmanagement, (2012) 6, p. 32-33
  De druk op ons pensioen neemt toe. Oplossingen verliezen kracht en kleur. Sociale partners geloven nog steeds in pappen en nathouden, maar de klassieke pensioenzekerheid komt nooit meer terug. We hebben een nieuwe pensioenfilosofie nodig. (TA17431)
   
• Kuijkhoven, J. O.
  Anders denken over pensioen. De pensioendiscussie nader beschouwd
  Personeelsmanagement, (2012) 6, p. 26-29
  De sociale partners hebben het pensioenakkoord gesloten, gericht op vernieuwing en het toekomstbestendig maken van het pensioen. Maar het akkoord is broos, onvoldoende concreet en wetswijzigingen laten op zich wachten. Daarnaast raakt het pensioenakkoord een aantal wezenlijke HR-issues niet. Er zijn belangrijke keuzes te maken. (TA17430)
    
• Schokker, E.
  Van elke vijf dagen die je werkt, is er één puur voor de oudedagsvoorziening en toch is pensioen geen sexy onderwerp
  In: Personeelsmanagement, (2012) 6, p. 22-23
  Binnen een evenwichtig pakket arbeidsvoorwaarden is het pensioen -ten onrechte- ondergewaardeerd. Flexibiliteit is de winst voor de werkgever. Een toekomstbestendig pensioen dat van de werknemer. (TA7429)
   
• Maatman, R. H. ; Schuit, S. R.
  Versterking bestuur pensioenfondsen
  In: Ondernemingsrecht, (2012) 9 (jul), p. 372-381
  De regering heeft het voorstel van Wet versterking pensioenfondsen ingediend. Zij wil daarmee bijdragen aan de toekomstbestendigheid van aanvullende pensioenregelingen, de kwaliteit van het beleggingsbeleid en het risicobeheer van pensioenfondsen. Het wetsvoorstel opent de mogelijkheid dat een ondernemingspensioenfonds en een bedrijfstakpensioenfonds kiezen voor een 'onafhankelijk bestuursmodel.' of een 'paritair bestuursmodel.' Er is ruimte voor verbetering van het wetsvoorstel. Het voorstel bevat onvoldoende prikkels om de totstandkoming van het model te bevorderen. (TA17428)
   
• Bock, E. S. de
  Wetsvoorstel versterking bestuur pensioenfondsen : een gemiste kans?
  In: Tijdschrift voor pensioenvraagstukken, (2012) 3 (juni), p. 28-34
  De wetgever heeft blijkens het wetsvoorstel Versterking Pensioenfondsen ambitieuze plannen ter verbetering van de corporate governance binnen de pensioenfondsen. In dit artikel probeert de auteur een antwoord te formuleren op de vraag in hoeverre het wetsvoorstel voldoet aan haar eigen doelstellingen en worden er een aantal kritische kanttekeningen geplaatst bij het wetsvoorstel. (TA17424)
   
• Boutens, A.
  Rol pensioenbewaarder en bescherming van deelnemers in een PPI
  In: Tijdschrift voor pensioenvraagstukken, (2012) 3 (juni), p. 22-27
  De centrale vraag in dit artikel is: welke rol kan een pensioenbewaarder spelen bij de bescherming van deelnemers? Met bescherming wordt de rechtsbescherming bedoeld dat het opgebouwde pensioen van de deelnemers niet voor andere doeleinden dan het pensioen kan worden gebruikt en dat het opgebouwde kapitaal niet verloren gaat in geval van bijvoorbeeld een faillissement of aangetast kan worden door andere crediteuren.
  (TA17423)
    
• Kavelaars, P.
  Pensioenakkoord of stabiliteitsakkoord?
  In: Tijdschrift voor pensioenvraagstukken, (2012) 3 (juni), p. 3-5
  In dit artikel worden kritische kanttekeningen geplaatst met betrekking tot het pensioenakkoord. De hogere AOW leeftijd en de aanvullende pensioenen worden besproken en er worden suggesties gedaan voor verbetering van het akkoord. (TA17421)
   
• N. N.
  Hoofdlijnennota herziening financieel toetsingskader pensioenen
  In: PS Documenta, (2012) 8 (3 jul), p. 608-626
  Informatie over de aanpassingen van het financieel toetsingskader (ftk) die het kabinet
  voor ogen heeft om het pensioenstelsel weer toekomstbestendig te maken. (TA17415)
   
• Kuijkhoevne, J. O. ; Schuurman, B. ; Starink, B. ; Straatman, C. N., PM reactie. Fiscaal pensioenkader hoeft niet op de schop
  In: Pensioen Magazine, (2012) 6/7 (jun/jul), p. 38-39
  Reactie op TA17384. De trend is omgekeerd aan de beweging waarvoor de auteurs pleiten. Het systeem volgens het Pensioenakkoord is niet meer dan een keuze. Eind- en middelloonregelingen zullen voorlopig blijven bestaan. Beschikbare premieregelingen zullen in populariteit alleen maar toenemen. Met naschrift. (TA17398)
   
• Bovenberg, L., Naar een drie-eenheid van pensioen, wonen en zorg
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 6/7 (jun/jul), p. 6-7
  Nederland staat de komende decennia voor grote uitdagingen op de terreinen van zorg en wonen. Hoe kan de pensioensector wonen en zorg in verschillende fasen van de levensloop optimaal ondersteunen. Onderzoek naar benodigde hervormingen in de pensioensector. Aan de hand van vier fasen in de levensloop van volwassenen: het begin van werkzaam leven, de rest ervan, het begin van de pensioenperiode en de tweede helft van deze periode. (TA17397)
   
• Kuijkhoven, J. O., Anders denken over pensioen
  In: Personeelsmanagement, (2012) 6, p. 26-29
  Het afgesloten pensioenakkoord is broos, onvoldoende concreet en wetswijzigingen laten op zich wachten. Daarnaast raakt het pensioenakkoord een aantal wezenlijke HR-issues niet. Er zijn belangrijke keuzes te maken. (TA17395)
   
• Vinke, R. ; Schouwstra, K., Een nieuwe pensioenfilosofie. Negen oplossingsrichtingen voor het oude pensioendenken
  In: Personeelsmanagement, (2012) 6, p. 32-33
  De druk op ons pensioen neemt toe. Oplossingen verliezen kleur en kracht. Sociale partners geloven nog steeds in pappen en nathouden, maar de klassieke pensioenzekerheid komt nooit meer terug. We hebben een nieuwe pensioenfilosofie nodig. (TA17396)
   
• Woudenberg, D. van , Lenteakkoord is niet zo zonnig
  In: PensioenAdvies, 23 (2012) 06 (jun), p. 32-33
  Op 15 mei zou de Eerste Kamer het wetsvoorstel verhoging pensioenleeftijd, extra verhoging AOW en flexibilisering ingangsdatum AOW behandelen. Echter het kabinet viel. Enkele dagen na de val bereikten VVD, CDA, D'66, GroenLinks en de ChristenUnie een akkoord over extra bezuinigingen om aan Europese vereisten te kunnen voldoen. Dit wordt nu het Lenteakkoord genoemd. (TA17384)
   
• Bolderman, W., Turbulente tijden fiscale regels pensioen
  In: PS Documenta, (2012) 7 (13 jun), p. 499-508
  Er zijn de afgelopen jaren veel plannen langs gekomen over de AOW en het fiscale kader voor oudedagsvoorzieningen. En er liggen alweer nieuwe plannen voordat de inkt van het eerder omarmde plan droog is. Historische schets van de turbulente ontwikkelingen van de afgelopen jaren met betrekking tot het fiscale kader voor pensioenopbouw. (TA17380)
   
• Nods, R., Oudedag. Sowieso minder pensioen
  In: Elsevier, 68 (2012) 23 (9 jun), p. 48-49
  Door de pensioenplannen van minister Kamp krijgen pensioenfondsen wat meer speelruimte, maar verlaging van de pensioenen is dan ook waarschijnlijk. (TA17369)
   
• Haan, J. de ; Lecq, F. van der, Meer transparantie over minder pensioen
  In: ESB, 97 (2012) 4636 (25 mei), p. 332-334
  Er wordt regelmatig gepleit voor een pensioencontract zonder intergenerationele overdrachten: de zogeheten generatierekeningen. Generatierekeningen zijn nuttig om mee te rekenen, maar bieden geen basis voor een beter pensioencontract. Uit analyse van de voor- en nadelen hiervan blijkt dat de introductie van cohortfondsen tot een verwacht lager pensioen zal leiden. (TA17349)
   
• NN, Nederlands pensioenstelsel kraakt, maar is nog steeds kampioen. 'Biedt geen pensioen, maar extra loon'
  In: Intermediair Pw, (2012) 5 (25 mei), p. 17-19
  Het veelgeroemde Nederlandse pensioensysteem kraakt. Jongeren komen in opstand tegen wat zij zien als generatiediefstal, en de opmars van het beschikbare premiepensioen knabbelt aan het solidariteitsbeginsel. (TA17346)
   
• Everts, S. ; Zweers, M. M., Zeker communiceren over onzekerheden
  In: PensioenAdvies, (2012) 5 (mei), p. 18-19
  Het pensioenakkoord staat op losse schroeven. In het nieuwe begrotingsakkoord wordt de AOW-leeftijd eerder verhoogd en de maximale fiscale pensioenopbouw toch verlaagd. Naar aanleiding van het pensioenakkoord heeft minister Kamp toegezegd dat de hoofdlijnennotitie eind mei naar de Tweede Kamer gaat, later vergezeld door de notitie over pensioencommunicatie. (TA17345)
   
• Schop, E., Pensioenakkoord van de baan? Gebak!
  In: PensioenAdvies, (2012) 5 (mei), p. 17
  Als we op de (gemene deler van de) vakorganisaties en sommige politieke groeperingen mogen afgaan lijkt daarmee het pensioenakkoord definitief van de baan. Is dat erg? Nee. Integendeel. (TA17344)
   
• Huisman, M., Het pensioenakkoord is dood
  In: PensioenAdvies, 23 (2012) 5 (mei), p. 7
  De politieke aardverschuiving in april heeft ook het felomstreden pensioenakkoord buiten spel gezet. Politiek Den haag had aangestuurd op hervormingen. De vakbeweging is tegen en de werkgevers betreuren dat binnengehaalde hervormingen nu weer op de tocht staan. Naar de deelnemers is slecht geluisterd en dat zal niet beter worden. (TA17343)
    
• Bollen, A. ; Visser, M., Kies voor arbeidsvormneutraliteit in nieuw fiscaal pensioenkader
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 5 (mei), p. 6-11
  In deze bijdrage staat het rapport 'Arbeidsvormneutraal pensioenkader'(ANP-kader) centraal. Dit rapport neemt als uitgangspunt dat voor iedereen een gelijke fiscale behandeling van de oudedagsvoorziening heeft te gelden, ongeacht de wijze waarop aan het arbeidsproces wordt deelgenomen. De tijd is rijp voor de invoering van een fiscaal uniforme pensioentekortregeling in een arbeidsneutraal pensioenkader. (TA17339)
  
• Vahl, R., De duurzaamheid van ons pensioen
  In: DNB Magazine, (2012) 1, p. 19-24
  Voor een kwart van de pensioenfondsen dreigt korting op de pensioenuitkering, een unicum in de Nederlandse geschiedenis. Is ons pensioen in crisis? Een discussie met vijf prominenten in pensioenland. (TA17335)
   
• Touw, K. van der, Pensionado's in schaapskleren?
  In; PS Documenta, (2012) 5 (3 mei), p. 319-334
  Zijn de verwachtingen van pensionado's ten aanzien van de instandhouding van de aanspraken onder het nieuwe zorgstelsel wel reëel? Worden zij vanuit historisch perspectief inderdaad wel zo benadeeld door de Nederlandse overheid? Schets van de arresten van het Europese Hof en de Centrale Raad van Beroep over dit onderwerp en de historie van het Nederlandse sociaalverzekeringsstelsel. Waar waren de pensionado's vóór 1 januari 2006 eigenlijk voor verzekerd, tegen welke prijs en welke bemoeienis had de overheid hiermee? (TA17331)
   
• Fries, K. de, Begrotingsakkoord neemt betaalbaarheidsproblemen niet weg. Aan de slag met die pensioenregeling
  In: Werkgeven, 9 (2012) 3 (jun), p. 11-12
  Het verrassende begrotingsakkoord heeft de betaalbaarheidsproblemen van de pensioenregelingen niet opgelost. dat het moeizaam tot stand gekomen pensioenakkoord door de begrotingscoalitie feitelijk is opengebroken, maakt in dat verband niet zoveel uit, zegt AWVN-pensioenjurist Henri Lepoutre. 'Voor werkgevers blijft het zaak het heft in eigen hand te nemen en de eigen pensioenregeling toekomstbestendig te maken.' (TA17329)
   
• Boumans, M. E. C., Pensioen in natura, van inkomens- naar verzorgingsvoorziening
  In: Pensioenvraagstukken, (2012) 2 (apr), p. 29-35
  De pensioensector staat de komende jaren grote uitdagingen te wachten. Pensioenverlagingen, de vergrijzing, de verhoging van de pensioenleeftijd en het nieuwe pensioencontract zijn daar enkele voorbeelden van. Al deze onderwerpen dragen eraan bij dat het denken over pensioen sterk verandert. Nader onderzoek naar de mogelijkheden voor pensioen in natura en wat dat inhoudt. Zeven perspectieven en de vraag hoe ver pensioen in natura van ons vandaan ligt. (TA17313)
   
• Slooten, J. M. van, 'Uitgewerkte rechtsverhouding' als arbeids- en/of pensioenrechtelijk leerstuk
  In: Pensioenvraagstukken, (2012) 2 (apr), p. 21-28
  Aandacht voor de rechtsverhouding tussen ex-werkgever en gepensioneerde werknemer en de rechtsverhouding tussen de gepensioneerde werknemer en zijn pensioenfonds of verzekeraar. Is er nog een rechtsverhouding met de ex-werknemer en kan die verhouding worden gewijzigd en zo ja hoe? (TA17312)
   
• Kok, D. L. ; Gielink, J. A., Het nieuwe pensioencontract en de Pensioenfondsenrichtlijn: buffers verplicht?
  In: Pensioenvraagstukken, (2012) 2 (apr), p. 11-16
  Aandacht voor de buffervereisten die gelden voor de 'zachte' aanspraken zoals die gedefinieerd zijn onder het Pensioenakkoord. Deze aanspraken moeten nog steeds voldoen aan de buffervereisten zoals gedefinieerd door de Europese Pensioenfondsenrichtlijn. Deze richtlijn wordt herzien. Buffers moeten aangehouden worden. De haalbaarheid van het Pensioenakkoord staat hiermee flink op de tocht. (TA17311)
   
• Schop, E., Wetsvoorstel versterking bestuur pensioenfondsen: terug naar de tekentafel?
  In: PensioenAdvies, 23 (2012) 4 (apr), p. 12-15
  De omgeving waarin de pensioenfondsen acteren is de laatste jaren sterk gewijzigd. De huidige wijze waarop het besturen van pensioenfondsen is ingericht voldoet niet meer aan de gewijzigde omstandigheden: te weinig deskundigheid, intern toezicht schiet tekort, sommige risicodragers hebben te weinig (mede)zeggenschap en er bestaat onduidelijkheid over en overlap van taken van organen van pensioenfondsen. (TA17293)
  
  
• Schuurman, B., Pensioenakkoord asociaal?
  In: PM Pensioen Magazine, 17 (2012) 4 (apr), p. 4-5
  Waarom wordt het akkoord asociaal? De gemiddelde levensverwachting van een werknemer van 65 jaar is gemiddeld 19 jaar. De AEX is inmiddels ongeveer 6 keer over de kop gegaan. Als het fiscale kader met een dergelijke volatiliteit zou gaan meebewegen, worden de bestaande fiscale kaders ver overschreden. Toekomstige generaties delen niet mee in deze voordelen als we de pensioenfondsen niet dwingen tot het langdurig en voldoende reserveren voor de toekomst. (TA17286)
  
  
• Zijlmans, L. ; Lewin, E., Is het nieuwe Pensioenakkoord generatiebestendig?
  In: PM Pensioen Magazine, 17 (2012) 4 (apr), p. 20-23
  De zorg over het toekomstig pensioen voor huidige en toekomstige generaties is een belangrijke aanleiding voor het Pensioenakkoord en het uitwerkingsmemorandum. Er is gekozen voor pensioen dat afhankelijk is van de mate van langer leven en van de economische situatie. Een evenwichtige belangenafweging voor alle pensioenbelanghebbenden mag niet uit het oog worden verloren. Centraal staat de vraag of het nieuwe akkoord inderdaad leidt tot een toekomstbestendig evenwicht tussen de generaties. (TA17285)
  
  
• Starink, B. ; Straatman, C., Fiscaal pensioenkader moet op de schop: op naar Witteveen 2.0
  In: PM Pensioen Magazine, 17 (2012) 4 (apr), p. 6-10
  Het Nederlandse pensioenstelsel is volop in beweging. In het pensioenakkoord worden voorstellen gedaan voor een nieuw pensioencontract. Dat krijgt daarmee trekken van een DC-regeling. Het huidige fiscale pensioenkader biedt onvoldoende ruimte voor deze ontwikkelingen. Een grondige aanpassing is daarom nodig. Dat vraagt echter wel (politieke) durf en wil. (TA17284)
  
  
• Zweers, A., De tien grootste leugens over uw pensioen. Prutsers & Pinokkio's
  In: Management Team, 34 (2012) 608 (22 mrt), p. 16-20
  Het pensioenprobleem is veel groter en acuter dan u wordt voorgehouden. Als u niet net voor uw pensioen staat, kunt u er waarschijnlijk zelfs naar fluiten. (TA17270)
  
• Dietvorst, G. J. B., Het Nederlands pensioenstelsel 'under construction'
  In: TPV, (2012) 1 (feb), p. 50-58
  Het dondert en bliksemt in pensioenland. De drie plagen (rente, beurskoersen en 'langer leven') tegelijk zijn teveel van het goede. Dit alles leidt tot een grondige aanpassing van ons pensioenstelsel. Aandacht voor Europees beleid, de hoofdpunten van het pensioenakkoord en de daaruit voortvloeiende fiscale wijzigingen met aanpassingen. (TA17267) 
   
• Wolde, R. ten, De meest flexibele pensioengerechtigden wonen straks in Nederland
  In: TPV, (2012) 1 (feb), p. 3-4
  Nederland staat er om bekend over één van de beste pensioenstelsels ter wereld te beschikken. Maar ook dit geweldige stelsel wordt geconfronteerd met de economische crisis. Om het stelsel toekomstbestendig te houden zouden we moeten overgaan tot zachte pensioenrechten die onder meer meebewegen met de volatiele financiële markten. Zowel de aanspraken van de actieve deelnemers worden hiermee bedoeld als de ingegane pensioenen van de pensioengerechtigden. (TA17266) 
   
• Schop, E., Pensioenakkoord: oud(er) versus jong(er)
  In: PensioenAdvies, 23 (2012) 3 (mrt),
  Kluwer heeft een pensioendebat georganiseerd onder de titel: "Pensioenstrijd tussen jong en oud: de rekbaarheid van solidariteit en risicodeling". Diverse vertegenwoordigers uit politiek, vakbeweging, jongerenbeweging, gepensioneerden , werkgevers en wetenschap hebben de degens gekruisd over het pensioenakkoord. Schets van de uiteenlopende standpunten van jong en oud. (TA17264)
   
• Geurtsen, P., Pensioen(on)bewustzijn bji werkgevers
  In: PensioenAdvies, 23 (2012) 3 (mrt), p. 10-12
  Over het pensioenbewustzijn onder werknemers word veel geschreven en onderzoek naar gedaan. En dat blijkt nog lang niet in orde. Maar hoe zit het met het pensioenbewustzijn bij de werkgevers? In hoeverre weten zij hoe pensioenbewust hun werknemers zijn? Zijn werkgevers zich bewust van de gevolgen voor henzelf of voor hun werknemers van het nieuwe pensioenakkoord? (TA17263) 
    
• Hemerijck, A., Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug
  In: S&D, 69 (2012) 1/2, p. 82-91
  De problemen van de 21ste eeuw kunnen niet worden opgelost met recepten van de 20ste eeuw. Een nieuwe langetermijnvisie op ons onderwijs, onze arbeidsmarkt en onze pensioenen is hard nodig. Het huidige kabinetsbeleid wordt gekraakt. Dat doet eerder een stap terug dan een stap vooruit. Pleidooi voor de vorming van een 'productieve' verzorgingsstaat waarin sociale investeringen centraal staan. (TA17258) 
  
   
• Sie Dhian, M. ; Becker, F., De heruitvinding van de verzorgingsstaat. Om de kwaliteit van het bestaan in de nieuwe levensloop
  In: S&D, 69 (2012) 1/2, p. 54-61
  Er is een nieuwe langetermijnvisie nodig op ons onderwijs, de arbeidsmarkt, de sociale zekerheid en de pensioenen. Die gaan allemaal nog uit van het ouderwetse model. De kwaliteit van het bestaan moet daarbij als uitgangspunt dienen. Prioriteiten worden aangegeven voor de heruitvinding van onze verzorgingsstaat, langs de lijnen van de moderne levensloop. (TA17255)
   
• Nass, E., Verslag symposium Onderneming en pensioen
  In: Ondernemingsrecht, (2012) 3 (8 mrt), p. 117-122
  In de voordrachten van het symposium stond het thema pensioen centraal. De vier sprekers (A. Boot, E. Lutjens, A. Bovenberg en H. Prast) zochten in hun voordracht aansluiting bij één of meer van de artikelen uit het aangeboden boek 'Onderneming en pensioen' (B30122). Aan de orde kwamen onder andere de governance van het pensioenstelsel, API's, juridische en gedragseconomische aspecten van pensioen. (TA17247)
   
• Rieter, A. H. M., Bevoegdheden verantwoordingsorgaan: meer dan marginale toetsing
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 3 (mrt), p. 20-24
  De materie van verantwoording en het bestaan van een verantwoordingsorgaan is binnen de pensioenproblematiek nog tamelijk nieuw. De STAR-code schrijft interne toezicht voor, te onderscheiden van de taken van het verantwoordingsorgaan. Pensioenfondsen hebben vaak een ingewikkelder governance dan vennootschappen. Naast het interne toezicht wordt het extern toezicht uitgeoefend door de overheidsinstanties DNB en AFM. De besturen staan feitelijk en juridisch van alle kanten 'onder curatele', althans onder zware bewaking. Voor conventionele besturen was dat even wennen. (TA17249)
   
• Sijben, J. J., Pensioenzekerheid en de duurzaamheid van de euro
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 3 (mrt), p. 12-15
  De moeizame spanningen in het eurogebied en de financierbaarheid van de pensioenen komen in gevaar. Deze conclusie is uitermate actueel, omdat nu het voortbestaan van de euroin ernstige mate wordt bedreigd en de pensioenzekerheid sterk is gedaald. Analyse van de ontwikkelingen die de macro-economische onzekerheid hebben vergroot met betrekking tot een aantal cruciale variabelen die bepalend zijn voor de pensioenzekerheid. (TA17248) 
   
• Bodewes, B. J. ; Cramer, A.; Hoef, J. A. van de; Jessurun, K.; Thijssen, W., Kroniek pensioenrecht : kroniek 2010-2011
  In: Advocatenblad, 92 (2012) 3 (23 feb), 30-38
  Deze kroniek spitst zich toe op ontwikkelingen in de pensioenrechtspraak. Achtereenvolgens komen aan de orde: wijzigen pensioenovereenkomst bij (ontbreken van) eenzijdige wijzigingsbeding; toeslagverlening; betalingsvoorbehoud; verplichte deelneming in een bedrijfstakpensioenfonds; gelijke behandeling; pensioenovereenkomst; pensioenregel; herstel van fouten door pensioenuitvoerders; informatieplichten; faillissement; pensioen en (echt)scheiding; procesrecht en verjaring en rechtsverwerking. (TA17235)
   
• Woudenberg, D. van ; Geboers, H., Tweede Kamer akkoord verhoging AOW- en pensioenleeftijd
  In: PensioenAdvies, 13 (2012) 1/2 (feb), p. 28-29
  Enkele dagen voor de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel over verhoging van aow en pensioenleeftijd kwam de minister met een belangrijke aanpassing. Het voorstel om de pensioenrichtleeftijd per 1 januari 2013 te verhogen naar 66 jaar en per 1 januari 2015 te verhogen naar 67 jaar bleek namelijk niet uitvoerbaar. Het Verbond van Verzekeraars heeft in de plaats daarvan voorgesteld om de pensioenrichtleeftijd in een keer naar 67 te brengen en wel per 1 januari 2014. Aan dat voorstel heeft de minister gehoor gegeven. De Tweede kamer steunt deze aanpassing. (TA17224)
   
• Onken, T., Directeur Pensioenfederatie Gerard Riemen : 'Ik geloof dat we op keerpunt staan in ons pensioenstelsel'
  In: PensioenAdvies, 13 (2012) 1/2 (feb), p. 6-7
  Over tien jaar kunnen we terugkijken op een gezond een op goede wijze gemoderniseerd pensioenstelsel, waarin een aantal basisfundamenten is behouden en waar we een goede balans tussen de generaties hebben weten te vinden. Of ... we zijn de richting op gegaan van Engeland en de Verenigde Staten en zijn bezig met de voorbereiding van een parlementaire enquête waarom er zoveel fondsen gesloten zijn. (TA17223) 
   
• Vrijsen, E., Volksgezondheid. Na het pensioen: de zorg
  In: Elsevier, 68 (2012) 6 (11 feb), p. 14-15
  Ook het zorgstelsel wacht onherroepelijk een vorm van 'afstempelen'. Welke pijnlijke beslissingen gaat het kabinet-Rutte naar verwachting allemaal nemen? (TA17218)
   
• Roessel, A. van, In Den Haag historisch
  In: Groene Amsterdammer, 132 (2012) 6 (10 feb), p. 7
  Het akkoord over de AOW-leeftijdsverhoging wordt van verschillende kanten bedreigd. Maar hoe het ook uitpakt, historisch zal het huidige kabinetsvoorstel altijd zijn. (TA17216)
   
• Vries, J. de, Het dilemma van Henk Kamp
  In: HP de Tijd, (2012) 7 (11 feb), p. 13
  Moet de minister zijn kwetsbare compromis over de AOW-leeftijd laten vallen? (TA17214)
   
• Broer, T. ; Oberndorff, M., FNV-voorzitter Jongerius 'Kreeg ik maar altijd gelijk als ik gelijk had'
  In: Vrij Nederland, 73 (2012) 6 (11 feb), p. 17-21
  Het pensioenakkoord kostte Agnes Jongerius de kop. In dezelfde tijd kreeg haar man een hartaanval. Voor het eerst blikt ze terug. (TA17213)
    
• Zuiderman, T. J. ; Boer-Koeberg, S., Invaren: zijn we op ramkoers?
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 1 (jan), p. 20-24
  Voor de uitvoerbaarheid van het nieuwe pensioenstelsel zoals dat in het (uitgewerkte) Pensioenakkoord wordt geschetst, is het volgens de sociale partners van belang om de onder het huidige regime opgebouwde pensioenrechten en -aanspraken 'in te varen' in het nieuwe pensioenstelsel. De (juridische) mogelijkheden hiervoor worden pas sinds kort onderzocht. De juridische haalbaarheid wordt verkend, specifiek bezien in het licht van het eigendomsrecht zoals dat is geformuleerd in art. 1 van het Eerste Protocol van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). (TA17186)
   
• Rooijen, M. van ; Pikaard, M., Oud noch jong enthousiast over Pensioenakkoord
  In: Pensioen Magazine, 17 (2012) 1 (jan), p. 10-15
  Zowel ouderen als jongeren dragen tal van argumenten aan om het Pensioenakkoord in zijn huidige vorm af te keuren. v Rooijen en Pikaard brengen hun bezwaren onder woorden. Het is interessant om ze eens naast elkaar te hebben en te merken hoe er enerzijds vanuit de levensavond en anderzijds vanuit de aanstormende generatie tegen de actuele pensioenproblematiek wordt aangekeken. (TA17185)
   
• Tang, P., Geen Zwitser-leven,
  In: Groene Amsterdammer, 136 (2011) 1 (5 jan), p. 11
  De Nederlanders hebben gemiddeld een te hoopvolle verwachting van de oude dag. Het moment komt om duidelijk te maken dat werk zekerheid kan bieden die het pensioen niet kan bieden. Het is onbegrijpelijk dat de vakbeweging zich zo weinig gelegen laat liggen aan laaggeschoolden. Een nieuwe vakbeweging is meer dan welkom. 2012 is het jaar om het Zwitserleven-gevoel te vergeten en om aan het pensioen te gaan werken. (TA17179)
   
• Heiden-Aantjes, L. van der, Het pensioenakkoord: panacee voor alle kwalen? Houdbaar maken van pensioenstelsel
  In: Pensioen Bestuur & Management, 9 (2012) 1 (jan), p. 6-9
  In het eerste Nationaal Pensioen Onderzoek is bij betrokkenen uit de pensioensector nagegaan wat de opvattingen over het pensioenakkoord zijn. Bespreking van de resultaten van het onderzoek met een persoonlijke reactie in een breder perspectief. (TA17136)
  
• Claassen, J., Pensionering en de arbeidsovereenkomst
  In: PS Documenta, (2011) 17 (20 dec), p. 1267-1274
  De Nederlandse bevolking wordt in toenemende mate ouder. Dit brengt extra kosten met zich mee. Daarom heeft de overheid actie ondernomen om ervoor te zorgen dat de sociale zekerheid in de nabije toekomst betaalbaar kan blijven. Dit geschiedt onder andere door de AOW- en pensioenrichtleeftijd te koppelen aan de levensverwachting. (TA17139)
  
  
• Egels, W., Wordt vervolgd. Het wittevlekkenonderzoek
  In: VB Contact, (2011) 210 (dec), p. 21
  Witte vlekken. Onzichtbaar of toch niet? De Sociaal-Economische Raad (SER) heeft de laatste vijftien jaar diverse onderzoeken over dit onderwerp aangestuurd. Wat zijn witte vlekken? Wat zeggen ze? En hoe hebben ze zich ontwikkeld? (TA17121)
  
  
• Dam, B. van, Nieuwe ronde, nieuwe kansen. De ontwikkeling van medezeggenschap
  In: VB Contact, (2011) 210 (dec), p. 22-23
  Sinds jaar en dag wordt er stevig gedebatteerd over medezeggenschap van gepensioneerden als het gaat over de uitvoering van pensioenregelingen. Convenanten tussen de Stichting van de Arbeid (STAR) en de ouderenorganisaties hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de invulling van medezeggenschap. Willem Kroes is als secretaris van de Werkgroep Pensioenen van de STAR bij de onderhandelingen over de convenanten betrokken geweest. (TA17122)
  
• Hoeflaken, W. van, De ontwikkeling van pensioen als arbeidsvoorwaarde. De kern is hetzelfde
  In: VB Contact, (2011) 210 (dec), p. 6-7
  'De risico's zijn veranderd, dus je moet zoeken naar andere oplossingen. Maar in wezen draait het bij het huidige pensioenakkoord om hetzelfde als bij het pensioenconvenant van 1997' vindt Gerard Verheij. 'Waar het om gaat, is dat pensioen een arbeidsvoorwaarde is, dus een zaak van sociale partners.' (TA17120)
  
• Woudenberg, D. van, Pensioenakkoord: de discussie is in volle gang
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 11 (nov), p. 10-11
  Minister Kamp heeft het wetsvoorstel 'Wet verhoging pensioenleeftijd, extra verhoging AOW en flexibilisering ingangsdatum AOW' op 12 oktober ingediend bij de Tweede Kamer en het eerder ingediende wetsvoorstel 'Wet verhoging pensioenleeftijd naar 66 jaar' ingetrokken. Op 2 en 3 november hield de Tweede Kamer hoorzittingen over het pensioenakkoord. Wat is nieuw en wat speelt er op dit moment allemaal? (TA17104)
  
  
• Dietvorst, G. ; Pols, W., Professor Gerry Dietvorst: '50-plussers zijn zilvervloot van 21ste eeuw'
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 11 (nov), p. 6-9
  Ook voor pensioenen geldt dat er voldoende variatie moet zijn. Van alles een beetje en niet alles tegelijk. Het beeld van de schijf van vijf werkt goed om het concept van vijf pensioenpijlers in plaats van de traditionele drie pijlers uit te leggen. De vierde pijler is het menselijk kapitaal, oftewel het arbeidsvermogen dat iemand heeft. De vijfde pijler bestaat uit andere vermogenscomponenten, zoals het eigen huis. (TA17103)
  
  
• Visée, S. W. A. M., In slakkengang naar een beter bestuur bij pensioenfondsen
  In: TPV, (2011) 5 (okt), p. 5-13
  Aandacht voor de rechtsvorm van een pensioenfonds, de wettelijke regeling van de stichting in boek 2 van het BW, bepalingen over het bestuur, aandacht voor de STAR-principes en het rechtskarakter van deze principes. Verder het wetsvoorstel dat beoogt de zeggenschap van gepensioneerden te vergroten en de plannen van de minster van SZW ter verbetering van het bestuursmodel van pensioenfondsen. Met conclusie. (TA17099)
  
  
• Greef, R. M. J. M. de, Voorontwerp Wet versterking bestuur pensioenfondsen niet toekomstbestendig
  In: TPV, (2011) 5 (okt), p. 3-4
  Een belangrijk onderwerp dat één van de hoekstenen is van ons toekomstige pensioenfondsenbestel. Het kan ook niet los gezien worden van andere ontwikkelingen, zoals het Pensioenakkoord, maar ook niet van de rest van de wereld van de financiële instellingen, teneinde het financiële stelsel als geheel toekomstbestendig(er) te kunnen maken. (TA17098)
  
  
• N. N., Vitaliteitspakket
  In: PS documenta, (2011) 15 (8 nov), p. 1172-1179
  Aandacht voor de uitwerking van de hoofdlijnen van het vitaliteitspakket. Voor het hele pakket aan maatregelen geldt de met het pensioenakkoord te realiseren houdbaarheidswinst van 0,7 procent BBP als randvoorwaarde. (TA17094)
  
  
• Blankemeijer, R., Vakbonden verdeeld over pensioenakkoord (I) en (II)
  In: Sociaal beleid actueel, (2011) 21 (27 okt), 40-48
  Er is een verhit debat gevoerd over de toekomst van het pensioen. Schets van de stand van zaken. Achtergronden en totstandkoming van het akkoord en de kritiek daarop. Analyse van de gebeurtenissen, de opstelling van de vakbonden en de nieuwe toezeggingen van het kabinet. (TA17069)
  
  
• Nijssen, J., 'Innovatie bij vormgeving nieuwe pensioencontract'
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 10 (okt), p. 9-11
  De belangrijkste conclusie van de Commissie Frijns was dat er structureel te weinig aandacht was voor risicobeleid en risicobeheer. In de discussie rond het pensioenakkoord zie je nu duidelijk dat er een verschuiving is waarbij er meer gedacht wordt vanuit risicomanagement dan vanuit puur beleggingsbeleid. (TA17070)
  
  
• Kelters, R., Vervroegen van pensioen en doorwerken
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 10 (okt), p. 20-21
  Het ministerie is ooit ingegaan op het onderwerp vervroegd pensioen en doorwerken. Nu is er een nieuw besluit gepubliceerd waarin onderscheid wordt gemaakt tussen vervroegd pensioen vóór en vanaf 60 jaar. Op 19 september is een nieuwe vraag en antwoord verschenen waarin de voorwaarden worden vermeld. (TA17066)
  
  
• Goudswaard, K., 'Duidelijk over koopkracht en onzekerheid pensioen'
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 10 (okt), p. 6-8
  Wat is in reële termen de koopkracht van het pensioen en wat is de mate van onzekerheid daarin. Als mensen dat weten, worden ze niet op het verkeerde been gezet en kunnen ze eventueel daarnaar handelen door langer door te werken of extra te sparen. Prof. Goudswaard stond met het rapport van de commissie toekomstbestendigheid aanvullende pensioenregelingen aan de basis van het pensioenakkoord. (TA17065)
  
  
• Amesz, H., Het Nederlandse pensioenstelsel heeft een beetje last van de wet van de remmende voorsprong
  In: Financial investigator, 3 (2011) spec. uitg. (okt), p. 30-39
  Rondetafeldiscussie. Hoe kijkt de academische wereld tegen ons pensioenstelsel aan? Welke lessen zijn geleerd van de crisis. Hoe wordt omgegaan met vraagstukken binnen pensioenfondsen die veelal multidisciplinair van karakter zijn. Hoe zit het met de deskundigheid en ethiek van pensioenfondsbestuurders. Wat is de rol van het toezicht. Is er wel genoeg aandacht voor ontwikkelingen op lange termijn. Vormt het huidige beloningsmodel niet een fundamenteel risico. (TA17064)
  
  
• N. N., Pensioenakkoord
  In: PS documenta, (2011) 14 (18 okt), p. 1077-1083
  Op 10 juni 2011 hebben kabinet en sociale partners een pensioenakkoord gesloten. Dit akkoord bevat belangrijke afspraken voor de inrichting van het pensioenstelsel. Inmiddels is het akkoord voorgelegd aan de achterban van de verschillende betrokken partijen. Vakbonden hebben aanvullende eisen geformuleerd en het kabinet is bereid deze wensen in te willigen om een definitief akkoord te bereiken. Deze brief informeert over de aanvullende afspraken die hierover zijn gemaakt. (TA17063)
  
  
• Wolde, R. ten
  Ga het pensioenakkoord in het land uitleggen
  In: Pensioen & praktijk, 21 (2011) 10 (okt), p. 4-5
  We staan in Nederland aan de vooravond van een zeer ingrijpende herziening van het aanvullend pensioenstelsel. Het stelsel is niet meer bestand tegen langdurig tegenvallende ontwikkelingen in de financiële wereld. We moeten omschakelen naar reële, flexibele pensioenrechten. De sociale partners hebben zich tot nu toe schromelijk vergist in het psychologische effect van hun voorstellen. (TA17055)
  
  
• Lecq, S. G. van der
  Omgaan met trends en onzekerheid
  In: B en M, 38 (2011) 3, p. 368-371
  In prognoses worden doorgaans trends geschetst die met onzekerheden zijn omgeven. Drie maatschappelijke trends zijn van invloed op pensioenen. Daarnaast kan toenemende onzekerheid in financiële markten als trend worden beschouwd. Hoe gaan we hier in Nederland mee om? (TA17050)
  
  
• Bovenberg, L. ; Kortleve, N. ; Koelewijn, W., Naschrift bij: Naar een dynamisch pensioen (ta16996)
  In: ESB, 96 (2011) 4620 (14 okt), p. 625
  Wij bepleiten zeker geen onbeperkte keuzevrijheid. De voordelen moeten worden afgewogen tegen de nadelen. Het gaat er om een balans te vinden tussen enerzijds individuele keuzevrijheid en flexibiliteit en anderzijds betrouwbare collectieve instituties die mensen helpen bij het maken van keuzes door middel van een goede keuzearchitectuur. (TA17047)
   
• Kuijkhoven, J. O., Pensioenakkoord niet de snelste en beste weg naar Rome
  In: Pensioen Magazine, 16 (2011) 10 (okt), p. 30-35
  Alhoewel het akkoord gebaseerd is op de systematiek van middelloon, is het voorgestelde stelsel te kwalificeren als een premieovereenkomst. Aandacht voor de oorzaken die aan de huidige pensioenproblemen ten grondslag liggen. Conclusie is, dat de zuivere premieovereenkomst met collectieve en solidaire elementen een andere, snellere weg is die naar Rome leidt. Hij kent bovendien lagere uitvoeringskosten, waardoor het pensioen hoger wordt. (TA17041)
     
• Rijswijk, E. van, Afstempelen. Pensioenfondsen ontkomen niet aan korten op de pensioenuitkeringen
  In: HP de Tijd, (2011) 41 (14 okt), p. 25
  Jonge politici kwamen gezamenlijk in opstand tegen het pensioenakkoord. Ze hebben gelijk, jongeren dreigen het tekort te moeten gaan betalen. De nieuwste cijfers van de pensioenfondsen beloven geen goed nieuws. Een flink aantal fondsen in Nederland is technisch failliet. Dat betekent dat er 'afgestempeld' moet worden : de pensioenuitkeringen gaan omlaag. (TA17042)
   
• Heerma van Voss, G. ; Sloten, J. van, Kroniek van het sociaal recht
  In: NJB, 86 (2011) 34 (7 okt), p. 2299-2306
  Aandacht voor vergrijzing, doorwerken na 65, aow-leeftijd, pensioenregeling, het EU-arbeidsrecht en het cao-recht. Er zijn allerlei nieuwe ontwikkelingen gaande. Zo was ook het afgelopen jaar weer eens een spannend jaar in het sociaal recht. (TA17040)
    
• Koopmans, L., In gesprek met de minister
  In: VB contact, (2011) (okt), p. 6-7
  Het verplicht deelnemen aan een pensioenfonds zorgt voor een hoger en zekerder pensioen, vindt de huidige minister van SZW, Henk Kamp. Wat vindt hij nog meer? (TA17038)
   
• N.N., Pensioenakkoord gebutst uit de strijd. Veel polderwater bij de wijn.
  In: Personeelsmanagement, (2011) 10 (okt), p. 25
  Nog niet alle kruitdampen zijn opgetrokken. Maar de contouren van het pensioenakkoord lijken wel vast te staan, ondanks marathonvergaderingen in de vakcentrale FNV. Dankzij de tweedekamerfractie van de PvdA, die zich een beter onderhandelaar toonde dan de vakcentrale. (TA17039)
   
• Cate, L. ten ; Top, N., Een andere verrassende visie op pensioenen
  In: Financial Investigator, (2011) 4, p. 26-27
  Sociale partners, overheid en pensioenfondsen zijn al maanden bezig met een nieuw pensioencontract. Door de vele eisen en complexiteit, maar vooral door alle regelingen uit het verleden, is een oplossing nog ver te zoeken. Een mogelijke oplossing in vier korte punten. (TA17033)
   
• Schop, E., Akkoord mist uitwerking verzekerd pensioen
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 09 (sep), p. 12-14
  Over het pensioenakkoord is al veel geschreven. Van grondige analyses in vakbladen tot minder genuanceerde stellingnamen in andere media. Ook politici lieten zich uiteenlopend uit: 'een belangrijke stap in de goede richting' (VVD), 'pokerpensioen' (SP), 'het bestuderen waard' (GroenLinks). Ook de werknemersverenigingen blijken (vooralsnog) de geledingen niet te kunnen sluiten en zijn verdeeld. (TA17032)
   
• Klaver, J. ; Pols, W., Tweede Kamerlid Jesse Klaver: 'Van generatiekloof naar generatiepact'
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 09 (sep), p. 6-9
  Van de pensioendiscussie moet geen generatieconflict gemaakt worden. Er moet een generatiepact komen, een plan voor een eerlijke verdeling van de pensioenlusten en -lasten over alle generaties en met aanbevelingen voor de AOW en de aanvullende pensioenen. Ook mag pensioen geen belemmering zijn voor baanmobiliteit. (TA17031)
   
• Gorter, J. ; Rijsbergen, D., Langlevenrisico aanvullende pensioenen
  In: ESB, 96 (2011) 4619 (30 sep), p. 577-578
  Langlevenrisico blijft een belangrijke risicofactor voor de Nederlandse aanvullende pensioenen, ook na inachtneming van de meest recente overlevingstafels. Pensioenuitvoerders zjin de primaire dragers van langlevenrisico, maar in toenemende mate komt dit risico expliciet bij consumenten te liggen. Om consumenten in staat te stellen op deze verschuivingen te anticiperen is heldere communicatie van belang. (TA17028)
   
• Kuné, J. B., Pensions in a shrinking economy
  In: Kwartaalschrift economie, 7 (2011) 3 (sep), p. 441-461
  Een ouder wordende samenleving wordt o.m. gekenmerkt door een absolute of in ieder geval relatieve vermindering van de beroepsbevolking. Zo kunnen er middelen vrijkomen die kunnen worden aangewend om het consumptieniveau van de ouderen op peil te houden. Met andere woorden een deel van de kapitaalgoederenvoorraad hoeft niet te worden vervangen en is beschikbaar voor consumptieve doeleinden. (TA17016)
   
• Verbon, H. H. A., The Dutch pension agreement neglects equity considerations
  In: Aelementair, 10 (2011) 3 (okt), p. 3-5
  Het pensioenakkoord tussen de vakbeweging en de werkgevers betekent minder intergenerationele herverdeling in pensioenfondsen ten kosten van arme generaties. Dit kan leiden tot meer intergenerationele herverdeling ten koste van deelnemers met lage inkomens. (TA17002)
   
• Dalen, H. van, Pensioen gaat mee bewegen met levensverwachting
  In: Actuaris, 19 (2011) 1 (sep), p. 34-35
  Nederlanders worden steeds ouder. Hierdoor kunnen we ook langer genieten van ons pensioen. het betekent wel dat de pensioenen sluipenderwijs duurder worden. Om dat te voorkomen willen de sociale partners de pensioenen laten meebewegen met de levensverwachting. Zij hebben daarvoor het levensverwachtingsaanpassingsmechanisme (LAM) ontwikkeld. Aandacht voor de achtergronden en werking van dit LAM. (TA17001)
  
• Popta, B. van, Evenwichtige governance op basis van vertrouwen : Pensioenakkoorden 210/2011
  In: Pensioen Bestuur & Management, 8 (2011) 4 (sep), p. 6-7
  In juni 2010 sloten sociale partners een historisch pensioenakkoord. In maart/juni 2011 volgde een akkoord over een aantal uitwerkingsvraagstukken. Dit uitwerkingsakkoord bleek een wake-up call. Klaarblijkelijk beseft men nu pas wat de voorgestelde veranderingen zijn, terwijl het uitwerkingsakkoord niets nieuws bevat. (TA16990)
   
• Nods, R.
  Pensioendeal wankelt
  In: Elsevier, (2011) (10 sep), p. 40-41
  Niemand heeft er belang bij dat het omstreden akkoord over de pensioenen sneuvelt. Maar dat kan wel. Het lot ervan ligt in handen van ruziënde FNV'ers. (TA16985)
   
• Blankemeier, R. I. G.
  Pensioenakkoord: slikken of stikken?
  In: Sociaal Beleid, (2011) 17 (1 sep), p. 44-48
  De kritiek op het overeengekomen pensioenakkoord neemt hand over hand toe. De belangrijkste punten van kritiek zijn het verlies aan zekerheid over de uitkering en het verlies aan rechten als gevolg van de verhoging van de pensioenleeftijd. Het is de vraag of het pensioenakkoord stand gaat houden. Maar zijn er nog wel alternatieven? (TA16978)
   
• Winter, N. ; Blees, D., Aanpassing AOW en Witteveenkader maakt pensioen nog complexer
  In: Pensioen Magazine, 16 (2011) 8/9 (aug/sep), p. 28
  De status van het pensioenakkoord is na ruim een jaar nog steeds niet definitief. Duidelijk is wel, dat de achterban van de vakbonden onderlnig verdeeld is. Wel is door de minister door een wetsvoorstel en een voorontwerp van wet reeds ingespeeld op mogelijke uitkomsten van een akkoord. Aandacht voor de inhoud van voorstellen en de mogelijke gevolgen, in het bijzonder de fiscale. (TA16976)
   
• Westerhout, E., Intergenerationele risicodeling via pensioenfondsen
  In: Pensioen magazine, 16 (2011) 8/9 (aug/sep), p. 18-22
  De betekenis van risicodeling wordt in het algemeen geschetst en die binnen de Nederlandse aanvullende pensioenregelingen in het bijzonder. Met aandacht voor zowel de directe, positieve effecten als de indirecte, negatieve effecten van risicodeling. Conclusie is dat eerstgenoemde effecten de laatstgenoemde domineren. Verder dat bepaalde aanpassingen de risicodeling in aanvullende pensioenregelingen in Nederland nog beter tot hun recht kunnen laten komen. (TA16975)
   
• Duin, C. van, De onzekere toekomst van de pensioengerechtigde leeftijd
  In: ESB, 96 (2011) 4617 (2 sep), p. 528-529
  In het voorontwerp voor de nieuwe Pensioenwet wordt voorgesteld de richtleeftijd voor AOW en pensioen, na een eerste verhoging tot 66 jaar, te koppelen aan de resterende levensverwachting op 65-jarige leeftijd. Hiertoe wordt elke vijf jaar aan de hand van de dan geldende CBS-prognose vastgesteld of een verdere verhoging met ten hoogste één jaar gerechtvaardigd is. (TA16972)
   
• Ponds, E., Pensioenakkoord en generatie-effecten
  In: ESB, 96 (2011) 4717 (2 sep), p. 506-509
  In het pensioenakkoord van juni 2011 doen de sociale partners voorstellen voor een nieuw pensioencontract. Alle voorgestane aanpassingen leiden tot generatie-effecten. De aanpassing naar een zacht en compleet contract is in het nadeel van de oudere generaties en in het voordeel van de jongeren. De aanpassing in de systematiek van waarderen is juist in het voordeel van de ouderen en in het nadeel van de jongeren. Het integrale beeld is dat voor de verschillende generaties de voor- en nadelen voor een belangrijk deel tegen elkaar wegvallen. (TA16970)
   
• Bojorge, K., Pensioenakkoord: het uur van de waarheid
  In: Forum, (2011) 16 (1 sep), p. 26-30
  Een hogere AOW, een zeker pensioen en de rekening bij de overheid en de werkgevers leggen. Dat is zo'n beetje het eisenpakket waarmee FNV bondgenoten de achterban mobiliseert. Hoe loopt dat af op 12 september? (TA16962)
   
• Janssen, J., Akkoord over de pensioenregelingen : Hoe groot is het appeltje
  In: OR Informatie, 37 (2011) 8/9 (aug/sep), p. 14-15
  Het akkoord over de pensioenen lijkt eindelijk beklonken, ook al zijn nog niet alle vakbonden tevreden. Als straks de wetgeving wordt aangepast, staat niets de nieuwe regelingen bij de (bedrijfs)pensioenfondsen in de weg. De OR heeft hierin op zijn minst een informerende rol. (TA16959)
   
• Rooij, M. van ; Alessie, R. ; Lusardi, A., Pensioenakkoord vereist financieel inzicht
  In: ESB, 96 (2011) 4616 (19 aug), p. 480-482
  In een sterk veranderend pensioenlandschap neemt het belang van goed financieel inzicht toe. Veel Nederlanders bezitten weinig financiële kennis en weten weinig over hun pensioen. Het blijkt dat personen met meer kennis zich beter voorbereiden en realistischere verwachtingen hebben. (TA16951)
   
• Bonenkamp, J.; Westerhout, E., Pensioenen na de grote recessie: einde intergenerationele risicodeling?
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p. 83-99
  Wereldwijd loopt het aandeel van collectieve defined-benefit pensioenen terug ten faveure van op individuele leest geschoeide defined-contribution pensioenen. Ook in Nederland is deze tendens zichtbaar: het belang van indexatiekortingen is de afgelopen jaren sterk toegenomen waardoor pensioenen onzekerder zijn geworden. Met de omvorming van DB naar DC-regelingen dreigt echter een belangrijk wezenskenmerk van pensioenfondsen verloren te gaan, intergenerationele risicodeling. Dit artikel analyseert de betekenis van intergenerationele risicodeling in het algemeen en die binnen het Nederlandse stelsel van aanvullende pensioenen in het bijzonder. Het maakt een inschatting van de kosten en baten van intergenerationele risicodeling. De baten lijken groter dan de kosten. Het artikel verkent de implicaties hiervan voor het huidige pensioendebat (TA16905)
   
• Bovenberg, L.; Mehlkopf, R., Hoe snel moeten pensioenfondsen herstellen? : een aantal overwegingen
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p. 69-82
  Pensioenfondsen hebben de gewoonte om financiële mee- en tegenvallers door te schuiven naar de toekomst. Onverwachte financiële schokken worden geabsorbeerd in de dekkingsgraad en met vertraging toegedeeld aan deelnemers gedurende een herstelperiode. Met het oog op de aankomende hervorming van het pensioenstelsel is het van belang deze praktijk te evalueren. Dit artikel bevat een analyse van de economische en politieke argumenten voor en tegen een (lange) hersteltermijn. (TA16904)
   
• Siegmann, A., Een economische ondergrens voor pensioendekkingsgraden
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p. 53-68
  Er is veel discussie rond de houdbaarheid van het Nederlandse pensioenstelsel. Het vigerende systeem van Defined-Benefit (DB) is voor veel mensen lastig te begrijpen, wat leidt tot onzekerheid en bij sommigen zelfs wantrouwen. Berichtgeving over lage dekkingsgraden bij de pensioenfondsen maakt dit probleem niet makkelijker. In dit artikel wordt uitgerekend wat de ondergrens is voor een dekkingsgraad van een DB-pensioenfonds, wat het nog net acceptabel maakt vergeleken met een stelsel van ieder voor zich, i.e., het sparen in een Defined Contribution (DC) systeem. Gebruik makend van simulatie en economische nutsfuncties voor het waarderen van pensioenuitkomsten blijkt dat de ondergrens zich veelal onder de 100% bevindt. Dit is in lijn met eerdere literatuur die de waarde van intergenerationele solidariteit benadrukt, zoals aanwezig in het DB-stelsel. (TA16903)
  
• Ponds, E. , Het pensioencontract in vijf toekomsten
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p. 135-146
  De bijdrage typeert de discussie rond het nieuwe pensioencontract aan de hand van twee kernthema's, te weten: wel of niet risicospreiding in de tijd en wel of niet leeftijddifferentiatie in de pensioentoezegging. Op basis hiervan wordt een viertal typologieën van pensioencontracten onderscheiden waar het huidige contract in de toekomst naar toe kan evolueren. Vooralsnog is te verwachten dat het bestaande contract blijft gehandhaafd, zij het met aanpassingen op het vlak van risicotoedeling (expliciet kortingsbeleid) en waardering (minder volatiel), die de schokbestendigheid vergroten. Pensioenfondsen worden evenwel steeds grijzer en daardoor kan voorzien worden dat leeftijddifferentiatie doorgevoerd zal worden in het beleggingsbeleid. De grote vraag is dan of dit wordt geïmplementeerd in de context van een individuele pensioenregeling dan wel in de context van een beperkt aantal collectieve (opbouw)regelingen. (TA16908)
   
• Pelsser, A., Modelonzekerheid en waardering
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p.118-134
  het artikel geeft een overzicht van de invloed van modelonzekerheid op de waardering en het beleggingsbeleid van pensioenfondsen en verzekeraars. We kijken in het bijzonder naar de onzekerheid in de schatting van de trend in aandelenkoersen en de ontwikkeling van de levensverwachting. We laten zien dat het meenemen van deze onzekerheid in de modellering van groot belang is voor de waardering en het beleggingsbeleid. (TA16907)
   
• Broeders, D.; Rijsbergen, D., Rendement en risico in nieuwe pensioencontracten
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p. 100-117
  Ten behoeve van de houdbaarheid van het Nederlandse pensioenstelsel wordt nagedacht over de vormgeving van nieuwe pensioencontracten. Dit is een zaak van sociale partners die in goed overleg de inhoud van het pensioencontract vaststellen. De wetgever draagt zorg voor een toepasselijk wettelijk toezichtkader. Het uitgangspunt van de discussie raakt aan het karakter van een pensioenfonds, namelijk dat van een herverdelingsinstituut. De kern van ieder collectief pensioenfonds wordt bepaald door de wijze waarop de premies en vermogen in het fonds over de deelnemers wordt verdeeld aan de hand van het pensioencontract en de sturingsregels. Dit artikel analyseert de wisselwerking tussen rendement en risico in zowel het huidige contract als in mogelijke innovatieve contractvormen. De keuze voor een type pensioencontract komt in essentie neer op een uitruil van rendement en risico over het collectief aan deelnemers. Het combicontract kent bijvoorbeeld een beperkt risicoprofiel in nominale termen, indien die risico's worden afgedekt. Hierdoor is de nominale pensioenzekerheid relatief groot, maar de kans op een waardevast pensioen relatief klein. Een zacht reëel contract kent naar verwachting een relatief hoog pensioen, maar dit gaat gepaard met een aanzienlijke kans op tegenvallers. Het is een uitdaging om hier een goede match te vinden met de preferenties van pensioendeelnemers, die wijzen op een voorkeur voor contracten met garanties boven contracten die veel beleggingsrisico's bij de deelnemers leggen. (TA16906)
  
• Henkens, K., Een sociologisch perspectief op langer werken
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p. 36-52
  Rede uitgesproken bij de openbare aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar in de Pensioensociologie aan de Universiteit van Tilburg op 10 december 2010. n zijn oratie stelt hoogleraar Pensioensociologie Kène Henkens dat pensionering steeds vaker het karakter krijgt van een proces waarin mensen zich over een reeks van jaren geleidelijk van de arbeidsmarkt terugtrekken. De grens tussen werk en pensioen wordt steeds vager. Henkens staat stil bij de relatie pensionering en beargumenteert dat bij de bestudering van vraagstukken rond werk en pensioen we ons niet alleen dienen bezig te houden met afwegingen van financiële aard en de gezondheid. Deze factoren komen prominent aan de orde in het werk van economen. Sociologen benadrukken dat pensionering ook afhankelijk is van de sociale context en is ingebed in de totale levensloop. Op deze beide zaken wordt nader ingegaan. Maar het artikel gaat eerst in op de vraag waarom het vanuit een demografisch perspectief interessant is om je met pensionering bezig te houden. Zie ook B29393 Pensioen in beweging : over sociologische aspecten van langer werken (TA16902)
   
• Montizaan, R., De effecten van pensioenversoberingen op productiviteit en arbeidsmarktparticipatie
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p. 20-35
  Dit artikel gaat in op de vraag in welke mate hervormingen van pensioenstelsels invloed hebben op trainingsparticipatie, het welzijn en de mentale gezondheid van oudere werknemers. Het onderzoek toont aan dat het verlagen van pensioenuitkeringen (afschaffing prepensioenregeling in de publieke sector) een substantieel en persistent negatief effect heeft op de mentale gezondheid en het welzijn van werknemers. Daarnaast blijkt dat uitsluitend grote organisaties zich aanpassen aan de nieuwe situatie door meer trainingen aan te bieden aan degenen die langer doorwerken. Dergelijke effecten zouden moeten worden meegenomen in de maatschappelijke kosten-batenanalyses van de verschillende beleidsopties die recentelijk zijn voorgesteld om pensioensystemen te hervormen. Het is zeer waarschijnlijk dat de versobering van de pensioenrechten op de lange termijn een negatief effect heeft op de productiviteit van oudere werknemers, met als gevolg dat de verwachte positieve effecten van de pensioenhervorming op de arbeidsmarktparticipatie van deze werknemers lager kunnen uitvallen dan is berekend door het CPB. (TA16901)
   
• Vliet, O. van; Been, J.; Goudswaard, K., Pensioenhervormingen, inkomensongelijkheid en armoede onder ouderen internationaal vergeleken
  In: TPEdigitaal, 5 (2011) 2 (juni), p. 5-19
  In veel landen hebben de afgelopen tijd pensioenhervormingen plaatsgevonden. Mede als gevolg daarvan zijn er verschuivingen opgetreden in de pensioenvoorziening van publiek naar privaat. Op basis van een internationale vergelijking voor 15 Europese landen voor de periode 1995-2007 worden de inkomensgevolgen voor ouderen van verschuivingen in de publiek-private verhouding van pensioenen onderzocht. Een interessante bevinding is dat verschuivingen in de pensioenvoorziening van publiek naar privaat niet hebben geleid tot hogere niveaus van inkomensongelijkheid of armoede onder 65-plussers. (TA16900) 
   
• CNV, Stekker uit pensioenakkoord 'geen verstandige optie'
  In: CNV Akkoord, (2011) 2, p. 32-33
  Er zijn onderhandelingen gaande binnen de Stichting van de Arbeid over de uitwerking van het akkoord met het (nieuwe) kabinet om het akkoord ook in de benodigde wettelijke regels te vertalen. Maar er is nog geen witte rook. Hoe zit het nu? (Ta16947)
   
• N. N., Proces uitwerking Pensioenakkoord
  In: PS Documenta, (2011) 9 (jul), p. 688-690
  Toelichting van de minister van SZW op het verdere proces rond de onderdelen van het akkoord van het kabinet met de StvdA van 10 juni 2011 over de oudedagsvoorziening en de ouderenparticipatie. Het akkoord bevat afspraken over het verbeteren van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. (TA16944) 
   
• N. N., Akkoord met sociale partners inzake verhoging pensioenleeftijd
  In: PS Documenta, (2011) 9 (jul), p.659-662
  Brief van de minister van SZW: het Voorontwerp van de wet Verhoging pensioenleeftijd, extra verhoging AOW en flexibilisering ingangsdatum AOW. Toelichting op het verdere proces rond het wetgevingstraject en het nieuwe voorontwerp van wet. Verder een korte toelichting op de inkomenseffecten en de berekening van de intergenerationale effecten in de tweede pijler. (TA16943)
   
• Hut, S., De Gouden kooi van het pensioenstelsel
  In: Idee, 32 (2011) 04 (jul/aug), 4 p.
  Het Nederlandse pensioenstelsel werd jarenlang gerekend tot de beste in de wereld. De mythe van het waardevast pensioen bij 65 blijkt echter voor velen een Gouden Kooi te zijn geweest. Nu het pensioenstelsel wordt aangepast als gevolg van de vergrijzing slaat de onzekerheid te. Maar is dat wel zo slecht? (TA16942)
   
• Heemskerk, M., Kabinet en sociale partners sluiten Pensioenakkoord
  In: P&P, 21 (2011) 7/8 (jul/aug), p. 26-27
  Het kabinet heeft met de werkgeversorganisaties en vakbonden, verenigd in de StvdA, overeenstemming bereikt over de toekomst van het pensioenstelsel en het langer gezond kunnen doorwerken. De afspraken zijn een uitwerking van de AOW- en pensioenafspraken die werkgeversorganisaties en vakbonden op 4 juni 2010 hebben gemaakt. De afspraken moeten AOW en pensioenen veilig stellen en betaalbaar houden. Zo blijft voor jong en oud ook in de toekomst een goede oudedagsvoorziening bestaan en verbetert de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. (TA16939)
   
• Ros, A. C., Beleidsruimte bij pensioentekorten
  In: P&P, 21 (2011) 7/8 (jul/aug), 7-13
  Het korten van pensioenen staat al enige tijd in de belangstelling. Langzamerhand beginnen de eerste pensioenfondsen met het opnemen van een mogelijke korting in het herstelplan en daarna met het daadwerkelijk korten van pensioenen. Hier staat de vraag centraal of en zo ja welke beleidsruimte artikel 134 PW een pensioenfondsbestuur biedt bij het bepalen van (de omvang van) de korting. (TA16938)
   
• Mensonides, J. ; Frijns, J. , Begrenzing marktwaardering pensioenverplichtingen
  In: ESB, 96 (2011) 4614 (15 jul), p. 430-433
  De huidige, door de pensioenfondsen gebruikte disconteringsvoet voor het waarderen van hun toekomstige verplichtingen kent een aantal nadelen. Deze nadelen zijn relatief gemakkelijk te repareren via een systeem dat is gebaseerd op de ultimate Forward Rate. Van belang is dat zo veel mogelijk wordt aangesloten bij het principe van marktwaardering. (TA16934)
   
• Buyse, T.; Heylen, F.; Kerckhove, R. van de, Effecten van pensioenhervorming op werkgelegenheid, scholing en groei
  In: Over-Werk, (2011) 2, p. 91-96
  De vergrijzing legt een grote druk op de welvaartsstaat in de meeste OESO-landen. De bezorgdheid omtrent de langetermijnbetaalbaarheid van het publieke pensioensysteem is dan ook sterk toegenomen. Om de pensioenuitdaging aan te pakken, is er vooral eensgezindheid omtrent de nood aan (i) een hogere werkgelegenheid van ouderen en (ii) een sterkere per capita economische groei (productiviteitsgroei). Over de noodzakelijke hervormingen om deze doelstellingen te realiseren is er echter minder duidelijkheid. Dit artikel onderzoekt welke pensioenhervormingen kunnen bijdragen tot werkgelegenheid, groei en welvaart. Gewezen wordt op een aantal belangrijke gedragsimplicaties van de specifieke kenmerken van het pensioensysteem. Zo blijkt onder andere dat een goed geconstrueerd repartitiestelsel beter kan presteren dan een kapitalisatiestelsel. Wenselijk zijn een nauwe band tussen het pensioen en het arbeidsinkomen; vooral het arbeidsinkomen verdiend tussen 40 en 65. (TA16896) 
    
• Schnabel, P., 'Pensioen alleen is niet het probleem'
  In: Verzekerd!, 9 (2011) 3 (jul), p. 11-13
  Het pensioen alleen is in zijn ogen niet hét probleem. Net zoals de zorg alleen hét probleem niet is. 'Het is de optelsom die ons straks de das omdoet.' SCP-directeur Paul Schnabel pleit voor meer samenhang tussen de twee velden (TA16893)
   
• Dietvorst, G., Kamp
  PM Pensioen Magazine, 16 (2011) 6/7 (jun/jul), p. 4-5
  In het artikel wordt aandacht besteed aan het wetsvoorstel van minister Kamp "Wet verhoging pensioenleeftijd naar 66 jaar" (TA16884)
   
• Janssen, E., Inkomensafhankelijke opbouwpercentages als alternatief voor zwareberoepenregeling
  In: PM Pensioen Magazine, 16 (2011) 6/7 (jun/jul), p. 6-7
  De discussie omtrent de houdbaarheid van ons pensioenstelsel prijkt prominent op de overheidsagenda en staat volop in de spotlight bij de media. Een veelgehoorde remedie is de verhoging van de arbeidsparticipatie van oudere werknemers door middel van verhoging van de AOW- en pensioenleeftijd. Probleem is echter wat te doen met de zogenoemde 'zware beroepen' of, breder bekeken, de laagopgeleide, veelal laaggesalarieerde werknemers? Pogingen als het 40-deelnemingsjarenpensioen en de zwareberoepenregeling hebben niet het gewenste resultaat opgeleverd. In wordt een pleidooi gehouden voor inkomensafhankelijke opbouwpercentages als alternatief voor de zwareberoepenregeling. (TA16883)
   
• Schellekens, G.
  Sluitstuk van de regelgeving?
  P&P, 21 (2011) 11 (nov), p. 6-8
  Op 26 september 2011 heeft de minister van SZW een wetsvoorstel Wijziging van de Pensioenwet en enige andere wetten (Verzamelwet pensioenen 2012) ingediend bij de Tweede Kamer. Dit wetsvoorstel bevat onder meer een aanpassing van artikel 61 Pensioenwet. Het is de bedoeling van het wetsvoorstel om de mogelijkheid te creëren de aanbevelingen van de Stichting van de Arbeid uit het 'Advies inzake baanmobiliteit en risicodekking van partnerpensioen' van juni 2010 op te kunnen volgen. Maar lukt dat met de voorgestelde aanpassing van artikel 61 Pensioenwet? En heeft de wijziging alleen voordelen? In dit artikel wordt op deze vragen antwoord gegeven. (TA17111)
   
• Mensonides, J. ; Frijns, J., Het waarderen van de pensioenambitie
  In: ESB, 96 (2011) 4623 (25 nov), p. 718-721
  Het verwachte pensioen is hoger naarmate een pensioenfonds meer risico wil lopen. Bij veel pensioenfondsen wordt de pensioenambitie gelijkgesteld aan het verwachte pensioen. De risico's worden dan voorgesteld als symmetrische bandbreedtes rondom de verwachte waarde. Een aanpak die gebruikmaakt van de optietheorie biedt inzichten in de verschillen tussen het neerwaartse en opwaartse risico van de pensioentoezegging. Het neerwaartse risico hangt niet alleen af van het risico dat het fonds loopt, maar ook van de hoogte van de pensioenambitie. (TA17109)
   
• Oberndorf, M.; Niemantsverdrlet, Th., Wat wil Henk?
  In: Vrij Nederland, 72 (2011) 26/27 (2 juli), p. 17-18
  Waarom ligt FNV Bondgenoten-voorzitter Henk van der Kolk op ramkoers met zijn eigen vakcentrale als het over het pensioenakkoord gaat? (TA16872)
   
• Gransjean, F. , Een pensioenakkoord van en voor iedereen
  In: Platform A, (2011) 3, p. 14-17
  Het Nederlandse pensioenstelsel behoort volgens deskundigen tot de beste van de wereld. Wel is gebleken dat het noodzakelijk is pensioenregelingen aan te passen aan gewijzigde omstandigheden. Edith Snoey, voorzitter Abvakabo FNV over de afspraken in het pensioenakkoord van 10 juni 2011. (TA16869)
   
• Madsen, C.; Tans, M., Lang leven en pensioen
  In: Financial Investigator, 3 (2011) 3, p. 46-48
  Madsen en Tans bespreken in een nieuwe White Paper, Longevity and Pensions, de aard van het langlevenrisico. Ook gaan zij dieper in op de beschikbare oplossingen. (TA16863)
   
• Graveland, W., Bepaalt een pensioenfonds nog zijn eigen beleggingsbeleid?
  In: Financial Investigator, 3 (2011) 3, p. 78-80
  Mag een pensioenfonds meer renterisico nemen en daarmee het nominale risico verhogen, gegeven de rentestand en inflatieverwachtingen? In haar nieuwsbrief van maart 2011 geeft DNB aan dat pensioenfondsen door de toezichthouder niet worden gedwongen om hun renterisico af te dekken, omdat het pensioenfondsbestuur zelf verantwoordelijk is voor het beleggingsbeleid. Wel moet het beleggingsbeleid voldoen aan Nederlandse wetgeving, waaronder de 'prudent person'-regel.(TA16862)
   
• Magnée, P.
  CNV sluit rijen rond : overeenkomst vergroot kans op indexatie
  Schooljournaal, (2011) 12, p. 10-11
  Bijdrage over het pensioenakkoord dat gesloten is tussen de vakcentrales CNV, FNV en MHP, werkgevers en kabinet. Bestuurder W. J. Berg van CNV Onderwijs is van mening dat dit pensioenakkoord noodzakelijk is, omdat anders de politiek zich op het onderwerp stort. Juist voor pensioenen is het noodzakelijk dat de sociale partners de inhoud bepalen en betrokken blijven bij de uitvoering ervan. Voordelen van dit akkoord zijn de gestegen AOW en een beter perspectief op indexatie van de pensioenen en opgebouwde pensioenaanspraken. (TA16861)
   
• Goudswaard, K., De pensioenleeftijd in beweging
  In: St. Inst. GAK, (2011), 5-8 jaarverslag
  Wereldwijd worden stelsels van sociale zekerheid en pensioenen aangepast in verband met de vergrijzing. In Nederland wordt het tempo nu snel hoger. De inzichten over de mate waarin we vergrijzen zijn aangepast. Met name de levensverwachting neemt veel sneller dan verwacht toe. Aandacht voor pensioenen, de verhoging van de pensioenleeftijd, recente ontwikkelingen en gevolgen voor arbeidsmarkt en sociale zekerheid. (TA16844)
   
• Baarsma, B., Toekomstvast pensioencontract eist daadkrachtige politiek. Geen gepolder voor verzwakt pensioenstelsel
  In: Pensioen bestuur en management, 8 (2011) 3 (jun), p.34-35
  Ons pensioenstelsel is ook bepaald dor drie pijlers. Door verzwakking van de eerste twee pijlers dreigt een verschuiving naar de derde pijler. Het pensioengebouw is niet langer stabiel. Renovatie is noodzakelijk. De sociale partners hebben lang genoeg de tijd gehad om er samen uit te komen. De politiek is aan zet om een toekomstvast pensioencontract te regelen. (TA16842)
   
• Mazee, W., Communicatie rondom het pensioenakkoord. Kop in het zand, niets aan de hand?
  In: Pensioen bestuur en management, 8 (2011) 3 (jun), p. 38-39
  Toen de pensioenfondsen na de economische crisis de eerste flinke klappen te verwerken kregen, waren de fondsen die communiceerden over (mogelijke) gevolgen op één hand te tellen. En als er al over gerept werd, was de boodschap een geruststellende. Wanneer communiceer je over iets dat onzeker en onaangenaam is? (TA16843)
   
• Krijnen, G. ; Dubbeling, W. ; Leuw, J. de
  Instemmingsrecht deelnemersraden wettelijk vastleggen. Interview met Platform Deelnemersraden
  In: Pensioen bestuur & management, 8 (2011) 3 (jun), p. 30-31
  In zijn korte bestaan heeft het Platform een niet meer weg te denken plaats veroverd in pensioenland. Interview met voorzitter en secretaris. (TA16841)
   
• Dorssen, Y. H. van, Is bijbetalingsplicht problematiek voor werkgevers oplosbaar?
  In: Pensioen en praktijk, 21 (2011) 6 (jun), p. 6-15
  Over de bijbetalingsverplichtingproblematiek van werkgevers bij individuele waardeoverdrachten is veel gezegd en geschreven. In dit artikel wordt verkend of de bijbetalingsplichtproblematiek voor de werkgever bij individuele waardeoverdrachten een oplosbaar probleem is. (TA16838)
    
• Hek, A. van der, Een goed pensioen kan wel
  In: S&D, 68 (2011) 5/6, p. 138-142
  Korten op pensioenen om ons pensioenstelsel te redden is geen taboe meer. Het moet echter koste wat kost worden voorkomen. Langer werken, een beter toezicht en rekenen met een andere rente, kunnen helpen. (TA16835)
   
• Nods, R., Akkoord : Oude dag nog niet zeker
  In: Elsevier, (2011) (18 jun), p. 42-43
  Werknemers gaan later met pensioen en pensioenfondsen kunnen hun pensioengelden risicovoller beleggen. Dat is de kern van het nieuwe akkoord. (TA16828)
    
• Bruijn, H. de, Hypotheek een goede tweede ingang voor vergroting pensioenbewustzijn : Veranderend pensioenlandschap
  In: Adfiz, (2011) 2, p. 24-28
  Het pensioenbewustzijn bij de gemiddelde werknemer is vorig jaar gedaald. Met een aantal kernboodschappen wil Wijzer in geldzaken het tij keren. Het is een van de vele acties die nodig zijn om consumenten, maar ook financieel adviseurs wegwijs te maken in het veranderend pensioenlandschap. (TA16811)
   
• Kraaijeveld, K., Laten we dat FNV-referendum maar overslaan en nadenken over pensioenakkoord 3.0
  In: Vrij Nederland, 72 (2011) 24 (18 jun), p. 17
  Het akkoord legt alle risico's bij de jongeren Nog een forse min. Verder dan erkennen dat we een enorm probleem hebben, zijn de sociale partners niet gekomen. We moeten gaan nadenken over versie 3.0. (TA16823)
   
• Bojorge, K., 'Nieuw pensioencontract maakt einde aan de schijn'
  In: Forum, (2011) 12 (17 jun), 11-13
  Dik een jaar kostte het om het principe-akkoord over de pensioenen verder uit te werken. Iedereen dacht dat de pensioenbomen tot in de hemel groeiden. Maar nu zijn ze er uit. VNO-NCW-voorzitter Bernard Wientjes : 'Dit is het maximum draagbare.' (TA16824)
  
• N.N., MHP over Pensioenakkoord : stop eigen pensioenplannen kabinet
  In: UnieNFTO, 6 (2011) 6, p. 5-8
  Op 10 juni 2011 bereikten minister Kamp, de vakbonden en de werkgeversorganisaties een akkoord over de toekomst van onze pensioenen: het zogeheten Pensioenakkoord was een feit. In dit artikel de visie daarover van Eddy Haket, bestuurder van de Vakcentrale MHP, waartoe ook de UnieNFTO behoort via het lidmaatschap van de CMHF. Verder ook antwoorden op de tien meest gestelde vragen over het Pensioenakkoord. (TA16856)
   
• Bovenberg, L.; Frijns, J.; Goudswaard, K. Nijman, Th., Sociale partners zetten grote stappen op weg naar robuust pensioenstelsel
  In: Me Judice, 4 (2011) (24 jun), 3 p.
  Het pensioenakkoord splijt de geesten in de polder. De pensioenspecialisten Bovenberg, Frijns, Goudswaard en Nijman noemen het pensioenakkoord moedig. Het bevat volgens hen drie historische stappen voorwaarts: eerlijk over risico's, koppeling van pensioenleeftijd aan levensverwachting en het ontzien van lage inkomensgroepen (TA16847)
   
• Jacobs, B., Pensioenakkoord een kat in de zak voor jonge werknemers
  In: Me Judice, 4 (2011) (22 jun), 7 p.
  De sociale partners willen de pensioenproblemen oplossen door risicovoller te beleggen om te profiteren van het hogere verwachte rendement. De neerwaartse beleggingsrisico‘s worden richting de jongeren geschoven, terwijl die daar onvoldoende voor worden gecompenseerd als het weer goed gaat, stelt Bas Jacobs. Goede beleggingsresultaten worden gestort in het egalisatiefonds, waarvan iedereen profiteert en niet alleen de jongeren. (TA16846)
   
• Pols, W., Deelnemers willen zekerheid over onzeker pensioen
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 4 (apr), p. 16-17
  De organisaties van werknemers en werkgevers zijn nog druk aan het onderhandelen over het nieuwe pensioencontract. Er is discussie over allerlei aspecten, maar eén ding staat als een paal boven water: het pensioen gaat onzekerder worden. En dat is nu precies wat deelnemers aan pensioenregelingen niet willen. Blijkt uit een onderzoek van pensioenadviesbureau Montae en ondezoeksbureau GfK Panel Services onder 1000 werknemers en 500 werkgevers. (TA16769)
   
• Wilms, M. J. M., Pensioenproblematiek: prioriteiten zijn gesteld
  In: PensioenAdvies, 22 (2011) 4 (apr), p. 13-15
  Minster Kamp van SZW heeft vastgesteld welke onderwerpen op het gebied van pensioenen in 2011 worden opgepakt. Daarnaast hebben de AFM en de DNB de minister gewezen op knelpunten bij het toezicht op het gebied van pensioenen. Om welke onderwerpen en knelpunten gaat het? Wat staat er in 2011 op de planning? (TA16768) 
    
• Verkoulen, M., Keuzes in de zorg : een ethische verkenning naar de toenemende invloed van economen
  In: Idee, (2011) (apr), p. 12-15
  De introductie van meer marktwerking in de zorg heeft tot veel discussie geleid. Veel mensen voelen een onbehagen bij alle keuzes die ze moeten maken en bij de voortdurende roep van politici om de zorgkosten te verlagen. Hebben de economen de zorg uitgekleed? Of is ons systeem ook rechtvaardig? Het Nederlandse zorgstelsel langs een economische en ethische meetlat gelegd. (TA16766) 
    
• Hoppers, F. ; Hoving, H., Pensioenwet ingehaald door praktijk : knelpunten wijziging arbeidsvoorwaarde pensioen bij ondernemingspensioenfondsen
  In: NJB, 86 (2011) 14 (8 apr), p. 856-862
  Wijziging van pensioen is actueel. Er is bij verschillende fondsen gekort. Dit geeft aanleiding om wijziging van pensioen kritisch te bezien. Aanpassingen roepen de vraag op wat er kan en wat er mag bij het wijzigen van pensioenregelingen, vooral bij ondernemingspensioenfondsen. Een juridische analyse van knelpunten die aan de orde kunnen komen. (TA16762)
   
• Vendrik, K., Pensioenmoeras
  In: Groene Amsterdammer, (2011) (7 apr), p. 11
  Het gros van de Nederlanders heeft geen flauw benul van zijn of haar toekomstig pensioen. Dat is al jaren zo. Het pensioenakkoord dat nu op de tafel ligt legt de rekening vooral neer bij de werknemers. Exit onvoorwaardelijke garantie op een welvaartsvast pensioen. (TA16757) 
   
• Nods, R., Pensioen : Beducht voor claims
  In: Elsevier, (2011) (19 mrt), p. 54-55
  Vakbonden, werkgevers en kabinet proberen akkoord te sluiten over latere pensioenleeftijd en hoger risico voor de werknemers. Kan dat zo maar? (TA16740)
   
• Mulder, R., Nudge voor beleid : ... En geef banken daarom een grotere prikkel tot innovatie
  In: ESB, 96 (2011) 4606 (18 mrt), p. 181
  Burgers kunnen niet meer rekenen op het pensioeninkomen dat ooit in het verschiet leek te liggen. De eigen woning kan verlichting bieden (de zgn. omkeerhypotheek). Voor toekomstige gepensioneerden moeten meer en betere opties beschikbaar komen. De belangrijkste beleidsuitdaging is dus hoe we de concurrentie tussen de banken op gang krijgen. (TA16736)
   
• Eichhotlz, P., Nudge voor beleid : Maak pensioenfinanciering uit het eigen huis mogelijk...
  In: ESB, 96 (2011) 4606 (18 mrt), p. 180
  De druk op de pensioenfinanciering neemt snel toe. Het is een goed idee om te kijken hoe het (huis) vermogen kan worden aangewend als extra inkomstenbron bij het pensioen. De omgekeerde hypotheek. Deze kunnen een belangrijke rol spelen in de toekomstige financiering van onze pensioenen. De financiële sector en de overheid zouden samen het initiatief moeten nemen om dit mogelijk te maken. (TA16735)
   
• Praag, B. van, Het pensioenakkoord, een doodgeboren kindje?
  In: ESB, 96 (2011) 4607 (1 apr), p. 207
  Er wordt al een paar kwartalen gewerkt aan het gestalte geven aan een pensioenakkoord. De vraag rijst zo langzamerhand of het niet onmogelijk zal zijn een gezonde baby ter wereld te brengen. De rust op de Nederlandse arbeidsmarkt is vooral te danken aan de goede pensioenvoorzieningen. De vraag is of afbraak en vervanging van het huidige systeem nodig is. (TA16750)
   
• Nelissen, J. ; Verbon, H. ; Kampen, D. van ; Vermaseren, P., Herverdelingsaspecten van het pensioenakkoord
  In: ESB, 96 (2011) 4607 (1 apr), p. 198-201
  In het stelsel van aanvullende pensioenen vindt herverdeling plaats van lage naar hoge inkomens- en opleidingsgroepen. De oorzaal daarvan is de doorsneepremie. Het door de sociale partners binnenkort te sluiten pensioenakkoord versterkt deze perverse herverdeling. Door het individuele pensioenrecht degressief met inkomen te laten verlopen, kan deze weeffout worden gerepareerd. (TA16749)
   
• Rooij, M. van, Pensioenregister hard nodig
  In: DNB Magazine, (2011) 1 (mrt), p. 31-33
  Enquêtes laten zien dat werknemers te optimistisch zijn over hun pensioen. Het pensioenregister vormt een eerste stap naar een betere informatievoorziening. (TA16728) 
     
• Evers, M. ; Haan, J. de ; Kuipers, B., Europese pensioenen na de crisis
  In: TPV, (2011) 1 (feb), p. 22-32
  Europese pensioenstelsels staan voor de grote uitdaging om burgers van een fatsoenlijk pensioen te blijven voor zien. Door vergrijzing dreigt het pensioen onbetaalbaar te worden. Daarom hebben veel overheden hervormingen doorgevoerd waardoor pensioenuitkeringen gemiddeld met 20% zullen dalen in de komende decennia. Verdere versoberingen zijn niet uitgesloten. Verhoging van de pensioenleeftijd is aangekondigd om stijging van de levensverwachting op te vangen. Veel Europese landen moeten alles op alles zetten om een dekkende tweede pijler met collectieve pensioenen te realiseren. (TA16725) 
   
• Meij, L. J. P. van der, Hoe komen Nederland en het Verenigd Koninkrijk de pensioencrisis door? Een beleidsmatige vergelijking
  In: TPV, (2011) 1 (feb), p. 3-7
  Vergelijking van de beleidsmatige ontwikkelingen op pensioengebied in beide landen aan de hand van de belangrijkste maatregelen die in 2010 zijn genomen als antwoord op de recente kredietcrisis en de economische recessie. (TA16724) 
    
• Ebbinghaus, B. ; Wiss, T., Taming pension fund capitalism in Europe : collective and state regulation in times of crisis
  In: Transfer, 17 (2011) 1 (feb), p . 16-28
  De economische crisis heeft geleid tot belangrijke verliezen voor pensioenfondsen in Europa. Het gevolg van de crisis op de fondsen en toekomstige uitkeringen hangt af van goed beleid en effectieve regulering. Er is sprake van grote variatie tussen het pensioenfondscapitalisme en reguleringen in Europa. Van 6 landen worden regelingen vergeleken met een analyse hoe de verschillende systemen hebben gereageerd op de crisis. De gevolgen op lange termijn zijn belangrijker dan de tijdelijke maatregelen. Sponsoren, fondsen, sociale partnersen de overheid moeten investeringsstrategieën ontwikkelen en controlemechanismen versterken. (TA16708)
   
• Amesz, H., Toezicht op pensioenfondsen op dient gericht te zijn op langetermijn-levensvatbaarheid
  In: Financial investigator, (2011) 1, p. 14-16
  De garanties in de huidige pensioencontracten zijn schijnzekerheden gebleken. Ze moeten worden vervangen door nieuwe, heldere afspraken over de manier waarop tegenvallende en meevallende beleggingsrendementen in de toekomst worden opgevangen. De huidige rekensommen die bepalen of een pensioenfonds al dan niet beschikt over voldoende middelen om aan alle verplichtingen te kunnen voldoen, zijn niet de goede instrumenten voor een duurzaam pensioenstelsel. (TA16707)
   
• Staats, G. M. C. M., Wat moet er gebeuren met het pensioen in eigen beheer?
  In: Fiscaal Recht, (2011) 6896 (3 mrt), p. 287-290
  Bespreking van raakvlakken tussen de oudedagsreserve en het pensioen in eigen beheer. Eerst aandacht voor de historische redenen achter de oudedagsreserve en het pensioen in eigen beheer om vervolgens de kritiek op deze regelingen te bespreken. Met enige conclusies. (TA16703)
   
• Maries, D., 65-plus en doorwerken
  In: VM, (2011) (feb), p. 46-47
  Vergrijzing, ontgroening en een krimpende arbeidsmarkt maken dat de arbeidsparticipatie omhoog moet. Langer doorwerken is een van de maatregelen die moeten zorgen dat de lasten draagbaar blijven, zowel voor de overheid als voor de individuele ondernemer. (TA16691)
   
• Blom, R. H., Van evaluatie PFG en medezeggenschap naar modernisering governance pensioenfondsen
  In: Pensioen & Praktjik, 11 (2011) 1/2, p. 11-19
  Dit jaar staat in het teken van hervorming van het pensioenstelsel en van een integrale aanpassing van de governance en medezeggenschap. Met welke thema's wordt de discussie verbreed en in hoeverre worden knelpunten opgelost? Dit jaar worden stappen gezet op weg naar verdere professionalisering van pensioenfondsen. (TA16689)
   
• Veugelers, R. J. G., De nieuwe norm : 70% modaal +
  In: PM Pensioen Magazine, 16 (2011) (feb), p. 4-5
  Veel pensioenregelingen zijn vervangen door middelloonregelingen en premieovereenkomsten. Vaak is het moeilijk te bepalen welk pensioen er is te ontvangen. Het pensioenakkoord geeft twee opties, het zgn. combicontract en het volkomen flexibele (reële) contract. Auteur geeft de voorkeur aan het combicontract en is benieuwd hoe dat in de praktijk zal worden ingevuld en of de sociale partners en pensioenuitvoerders voldoende oog zullen houden voor de belangen van de pensioengerechtigden met een klein pensioen. (TA16687)
   
• Griffioen, G. ; Omtzigt, P., Nudge voor beleid. Laat pensioenbeleggen terugkeren naar de basis.. maar voorkom dat waarderingsregels de politieke werkelijkheid volgen
  In: ESB, 96 (2011) 4603 (4 feb), p. 84-85
  Er worden ingrijpende veranderingen voorgesteld. Door het laten vallen van kortetermijnzekerheid en het aanpassen van de waarderingsmethode van de verplichtingen, is het Nederlandse pensioenstelsel heel goed toekomstbestendig te maken. Pensioenbeleggen keert terug naar de basis; selectie en beheer van kredietkwaliteit. We moeten doordenken hoe we, met alle onzekerheden die we hebben, de focus in het pensioencontract en het toezicht wel verleggen naar een vorm van reëel kader. (TA16683)
   
• Jansen, T., Gevolgen van verhogen van de AOW-leeftijd : Aan de knoppen draaien voor pensioensolidariteit
  In: OR Informatie, 37 (2011) 1/2 (jan/feb), p. 8
  Er staan grote veranderingen op stapel als de AOW-leeftijd naar 66 jaar gaat. Het vormgeven van de zogeheten solidariteit is daarbij erg belangrijk. Een OR heeft instemmingsrecht als de pensioenregeling rechtstreeks door een verzekeringsmaatschappij wordt uitgevoerd. Zo'n OR kan met creativiteit en doorzettingsvermogen aan bepaalde knoppen van de pensioenregeling draaien. Het resultaat: meer inzicht in en draagvlak voor pensioensolidariteit. (TA16677) 
     
• Muysken, J., Onzekerheid rond pensioenen
  In: Openbaar Bestuur, 21 (2011) 1 (jan), p. 2-4
  Abrupte kortingen op pensioenen dragen sterk bij aan de onzekerheid over de toekomst. De reactie op deze onzekerheid is onvermijdelijk een terugval in consumptie en investeringen, waardoor de gevreesde stagnatie in de aarzelend oplevende economie bewaarheid zou kunnen worden. (TA16672)
   
• Kuné, J., Contouren robuust pensioensysteem worden zichtbaar
  In: PM Pensioen Magazine, 16 (2011) 1 (jan), p. 12-16
  De financiële crisis heeft de kwetsbaarheid van het pensioenstelsel aan het licht gebracht. Het begint hier en daar te kraken. Hoe moet het stelsel weer robuust worden. Gaandeweg worden de contouren zichtbaar. Alles wijst in de richting van het streven naar een reëel pensioen, dat men probeert te realiseren dmv een inspanningsverplichting, of zo men wil, ambitie. (TA16670) 
   
• Overboom, W. ; Schouten, D., Het pensioenakkoord: hoe werkt dat uit?
  In: Pensioenadvies, 21 (2010) 12 (dec), p. 19-21
  In het pensioenakkoord doen sociale partners voorstellen voor een toekomstbestendig pensioenstelsel voor zowel de eerste als tweede pijler. Aandacht voor het aanpassen van de pensioenleeftijd aan de stijgende levensduurverwachting. De berekeningen maken duidelijk hoe de plannen van de STAR uitwerken voor de leeftijdscategorieën 25, 35, 45 en 55 jaar, met als doel werknemers inzicht te bieden, zodat ze reële verwachtingen hebben voor hun pensioen. (TA16649)
   
• Swinkels, K., Pensioenakkoord 2010; en nu de praktijk
  In: Pensioenadvies, 21 (2010) 12 (dec), p. 10-12
  Op 4 juni 2010 publiceerden de sociale partners in de Stichting van de Arbeid het door hen gesloten pensioenakkoord. Dit ziet voornamelijk toe op de in CAO's opgesloten -veelal verplichtgestelde- pensioenregelingen, die zijn ondergebracht bij pensioenfondsen. toch moet het akkoord ook effect hebben op rechtstreeks verzekerde pensioenregelingen. (TA16648)
  
• N. N., Groenboek Pensioenen
  In: PS Documenta, (2010) 17 (dec), p. 1488-1498
  Het Groenboek biedt een goed inzicht in de ideeën die op pensioengebied leven en de acties die op verschillende niveaus mogelijk zijn. Er moet een open debat komen over de vraag voor welke uitdagingen de lidstaten op pensioengebied staan, welke maatregelen gewenst zijn en wat de rol van de EU moet zijn om de burgers adequate en houdbare pensioenen te verschaffen. (TA 16638)
    
• N. N., Verzoek Stichting van de Arbeid om premiestabiliteit pensioenfondsen in 2011
  In: PS Documenta, (2010) 17 (dec), p. 1486-1488
  De stijging heeft betrekking op werkgevers- en werknemerspremies. De premies liggen op een historisch hoog niveau en te hoge premies zijn schadelijk voor het economisch herstel, de werkgelegenheid en de concurrentiepositie. Daarom zou het onverstandig zijn om veel pensioenfondsen te dwingen hun premies nog eens te verhogen. Toch kan ivm herstel van de dekkingsgraad een premieverhoging, eventueel in beperkte mate, onderdeel zijn van beleidsmaatregelen. (TA16637)
   
• Heijden, Y. van der ; Wijnbergen S. van, Sweder van Wijnbergen ziet het zo : Pensioenakkoord overnemen slechte zaak
  In: VB Contact, (2010) 206 (dec), p. 26-27
  Op de keper beschouwd is er niets mis met het huidige pensioensysteem in Nederland, meent Sweder van Wijnbergen. Dat neemt niet weg dat de vergrijzing aanpassingen noodzakelijk maakt. Zijn credo: de pensioenleeftijd aanpassen en verder niet veel doen. (TA16632)
      
• Hoeflaken, W. van ; Scheepens, K. ; Kruithof, G. ; Brink, A. van den, Aan de onderhandelingstafel : De nieuwe werkelijkheid
  In: VB Contact, (2010) 206 (dec), p. 8-10
  Werkgevers- en werknemersorganisaties zitten binnenkort aan tafel om te onderhandelen over de pensioencontracten. Wat betekent het pensioenakkoord voor hen? Komen er drastische wijzigingen of valt het mee? (TA16631)
   
• Koopmans, L. ; Goudswaard, K., Bijna een jaar later : Kees Goudswaard over zijn rapport
  In: VB Contact, (2010) 206 (dec), p. 4-5
  Begin dit jaar publiceerde de commissie-Goudswaard een rapport over de toekomstbestendigheid van het Nederlandse pensioenstelsel. Een aantal elementen van dit rapport komt terug in het pensioenakkoord van de STAR, constateert commissievoorzitter Goudswaard.
  (TA16630)
   
• Damman, M. ; Henkens, C. J. I. M., Levenslopen en pensionering : kennis en keuzes van oudere werknemers
  In: Pensioen Magazine, 15 (2010) 12 (dec), p. 26-29
  Het leven van de Nederlandse man is de afgelopen decennia aanzienlijk veranderd. Baanonzekerheid is toegenomen en levenslange aanstelling bij één baas is niet meer de standaard, ook de levenslange relatie is niet langer vanzelfsprekend. Voor de pensioenopbouw kunnen deze trends nadelige gevolgen hebben. Ze vergroten het risico op pensioentekort. Is men op de hoogte van deze risico's? Het pensioeninzicht schiet over het algemeen ernstig tekort. Ziet men de risico's wel op tijd aankomen om er nog iets aan te kunnen doen? (TA16627)
   
• Rijks, G. S., Een goed pensioen en de mythe van de 70%-ambitie
  In: Pensioen Magazine, 15 (2010) 12 (dec), p. 20-25
  Door de massale overgang van eindloon- naar middelloonregelingen is de rol van indexatie, oftewel het belang van waardevast houden van pensioen, prominent op de voorgrond geplaatst. Aan de hand van rekenvoorbeelden wordt aandacht besteed aan de 70% als ambitie van een goede regeling en op het belang van indexatie. (TA16626)
   
• Rijn, M. van ; Koelewijn, W. ; Kortleve, N., Naar een bredere kijk op pensioen
  In: ESB, 95 (2010) 4598 (26 nov), p. 714-716
  Gepensioneerden krijgen te maken met een soberder pensioenvoorziening terwijl de kosten van zorg en wonen stijgen. Om op deze uitdagingen een antwoord te vinden is een flexibeler benadering van het begrip pensioen nodig. (TA16622)
   
• Aangeenbrug, M., 'Laten we het alsjeblieft samen doen'
  In: Vice Versa, 44 (2010) 5, p. 10-14
  Wat krijg je als je een 'zakkenvuller' en een 'geitenwollen sok' bij elkaar aan tafel zet? Ruzie of een constructief gesprek? Het kan nog gekker: VNO-NCW-voorzitter Bernard wientjes ontpopt zich als missionaris en Solidaridad-directeur Nico Roozen krijgt spijt dat híj geen economie heeft gestudeerd. (TA16619)
   
• N. N., Doorrekening van het pensioenakkoord door CPB
  In: PS documenta, (2010) 16 (nov), p. 1428-1432
  Er is door het CPB een doorrekening van het pensioenakkoord openbaar gemaakt waaruit blijkt dat dit akkoord afhankelijk van de precieze invulling wel degelijk kan bijdragen aan de houdbaarheid van de verzorgingsstaat op lange termijn. (TA16620)
   
• Praag, B. van, Meer van hetzelfde
  In: ESB, 95 (2010) 4597 (12 nov), p. 687
  Column over de crisis bij de pensioenfondsen en het Pensioenakkoord. De vraag is of dit in het belang is van de werknemers. Wat moet er gebeuren met de premies. Het publieke debat hierover, en met name binnen de werknemerskringen, dient geopend te worden. Onaangename waarheden kunnen niet langer worden genegeerd. (TA16613)
   
• Beetsma, R. M. W. J., Het financieel toetsingskader van de pensioenen geëvalueerd
  In: ESB, 95 (2010) 4597 (12 nov), p. 678-681
  Het huidige financiële toetsingskader voor de aanvullende pensioenen schiet tekort, evenals de officiële evaluatie ervan. Verbeteringen kunnen worden bereikt door een overstap naar een reëel toetsingskader en door de systematiek van het waarderen van de verplichtingen aan te passen. En het toetsingskader moet rekening houden met de effecten op de reële economie en de financiële markten. (TA16611)
   
• Dorssen, Y. H. van ; Rienmsdijk, J. M. van ; Boumans, M. E. C., Informeren over waardeoverdracht
  In: Pensioenvraagstukken, (2010) 5 (okt), p. 30-37
  Er wordt een link gelegd tussen informatieverstrekking en waardeoverdracht. Hoe is dat geregeld. Welke informatie over waardeoverdracht moet worden verstrekt en of een deelnemer hiermee voldoende uit de voeten kan. Verbetering is nodig. Er worden enkele oplossingsrichtingen voorgesteld. (TA16607)
   
• Veerman, H. C. J. ; Gielink, J. A. ;Kok, D. L. ; Broek, M. D. van den, Storm in de pensioenwereld : Minister Donner en de contouren van een brede aanpak
  In: Pensioenvraagstukken, (2010) 5 (okt), p. 4-16
  Aandacht voor de aanpak van de regering inzake de crisis bij de pensioenfondsen, behandeling van en commentaar op oplossingsrichtingen. Verder aandacht voor het flexibeler maken van pensioencontracten en goed pensioenfondsbestuur en risicomanagement. Tenslotte aandachtspunten als pensioenvoorzieningen van zzp'ers en de doorsneepremie. (TA16606)
    
• Kraaijeveld, K., Met zijn coulante pensioenbeleid neemt minister Kamp meteen een loopje met het regeerakkoord
  In: VN, 71 (2010) 44 (6 nov), p. 13
  De reddingsactie voor de pensioenfondsen staat haaks op het regeerakkoord. Het niet verhogen van de premies is goed voor werkenden en werkgevers en slecht voor gepensioneerden. Voor een goed pensioen is meer nodig. Strengere eisen aan pensioenfondsen, conservatievere verwachtingen over rendementen en een hogere levensverwachting maken meer premie onvermijdelijk. (TA16601)
  
• Kavelaars, P., Fiscale pensioenvoornemens
  In: Pensioen & praktijk, 20 (2010) 10 (okt), p. 21-24
  Begin april hebben circa 20 door de regering ingestelde commissies een groot aantal voorstellen gedaan gericht op bezuinigingsmaatregelen die genomen zouden moeten worden door de nieuw te vormen regering. Daarnaast heeft een belastingherzieningscommissie voorstellen gedaan voor een herziening van het fiscale stelsel. Deze bijdrage bevat een overzicht van de voorstellen die verband houden met toekomstvoorzieningen. (TA16588)
  
• Heemskerk, M., Instemmingsrecht OR uit Pensioenwet is gebrekkig
  In: Pensioen & praktijk, 20 (2010) 10 (okt), p. 9-14
  Analyse aan de hand van het instemmingsrecht uit de WOR, in welke gevallen de OR instemmingsrecht heeft op grond van de Pensioenwet bij het onderbrengen van een pensioenovereenkomst bij een pensioeninstelling uit een andere lidstaat of bij een pensioenfonds met ontheffing. Daarnaast wordt de reikwijdte besproken van het instemmingsrecht en hoe het zich verhoudt tot de WOR. De auteur concludeert dat het instemmingsrecht in de Pensioenwet gebrekkig is en doet een concreet voorstel tot verbetering. (TA16587)
  
• Kappelle, H. M., Pensioenakkoord voorjaar 2010 ; de treefregeling gerehabiliteerd?
  In: Pensioen & praktijk, 20 (2010) 10 (okt), p. 6-8
  De sociale partners in de Stichting van de Arbeid hebben op 4 juni 2010 hun pensioenakkoord voorjaar 2010 gepresenteerd. Met dit akkoord beogen de sociale partners het pensioenstelsel aan te passen aan de eisen van de tijd. (TA16586)
  
• Scheer, P., Exit pensioenfonds?
  In: Forum, (2010) 19 (21 okt), p. 24-27
  Werkgevers hebben steeds meer te stellen met hun pensioenfonds. Het zou ze wat waard zijn om van al het gedoe af te zijn. Aan de andere kant: een goede arbeidsvoorwaarde geef je niet zo maar op. Zit er nog leven in het fonds? (TA16585) 
  
   
• Gaag, A. van der ; Bouwmeester, N., 5 vragen aan.. 'Een pensioenbeding is niet de juiste manier'
  In: OR Informatie, (2010) 10 (okt), p. 34
  Noortje bouwmeester won met 'De arbeidsovereenkomst van de pensioengerechtigde werknemer' de SER-scriptieprijs. Daar is ze trots op, maar niet minder van belang is dat de SER bij uitstek het orgaan is dat zich over deze problematiek buigt. Noortje studeerde aan de Rechtenfaculteit van de Universiteit van Maastricht en werkt nu als advocaatstagiaire bij Van diepen Van der Kroef Advocaten. (TA16580)
  
  
• Nods, R., Pensioenen : Waarom kan ik mijn pensioen niet zelf regelen?
  In: Elsevier, (2010) (16 okt), p. 52-53
  Opbouw van pensioenen is verplicht en rigide. Meer keuzevrijheid is onvermijdelijk. Werknemers moeten betalen aan een pensioenfonds dat ze niet uitkozen. Ze hebben geen invloed op beleggingen, maar lopen wel risico te weinig van hun inleg terug te zien. 'Ik pleit voor individuele rekeningen'. (TA16584)
  
  
• Dalen, H. van, Waardeoverdracht is tikkende tijdbom voor werkgevers
  In: Pensioen Magazine, 15 (2010) 10 (okt), p. 12-16
  Het zal je maar gebeuren! Heb je een nieuwe werknemer aangetrokken, krijg je een gepeperde rekening van je pensioenuitvoerder. Of je even ettelijke tienduizenden euro's wil storten, omdat de nieuwe man zijn pensioen heeft laten overdragen. Ongeloof en verbijstering overheersen. Het zijn de gevolgen van een doorgeschoten systeem, dat dringend herziening behoeft. (TA16579)
  
  
• N.N., Gevolgen van baanwisseling voor nabestaandenpensioen: Advies Stichting van de Arbeid
  In: TPV, (2010) 4 (aug), p. 39
  De Stichting van de Arbeid heeft op 18 juni 2010 een advies uitgebracht aan de minister van SZW over de gevolgen van baanwisseling voor het partnerpensioen. De aanbevelingen van de Stichting op een rij. (TA16542)
  
  
• Wolde, R. ten, Het Nederlandse pensioen is nominaal en (zonder verwachtingen) hopelijk nog wat meer
  In: TPV, (2010) 4 (aug), p. 3-5
  Aanvullende pensioenregelingen met onvoorwaardelijke indexaties gaan ver terug in de geschiedenis. Sinds de Pensioenwet is dat veranderd. Hoe hardnekkig of -beter gezegd- hoe onterecht kan de indexatieverwachting zijn? Alles op alles moet worden gezet om het nominale pensioen te blijven garanderen. De toekomst van ons pensioenstelsel vertoont duidelijk trekken van een 'demissie'. (TA16541) 

• Dalen, H. P. van ; Henkens, C. J. I. M. ; Conen, W.
  Verhoging pensioenleeftijd geloofwaardig? Werkgevers aan het woord.
  Pensioen Magazine, 15 (2010) 8/9 (aug/sep), p. 25-27
  Het overheidsbeleid is sterk gericht op langer doorwerken, een streven dat haaks staat op de voorkeur van werkgevers om oudere werknemers met vervroegd pensioen te sturen. Deze worden voornamelijk geassocieerd met hogere arbeidskosten, verhoogd ziekteverzuim en lagere productiviteit. Werkgevers zijn daarom sterk verdeeld over een verhoging van de pensioenleeftijd. (TA16535)

• Schols-van Oppen, E. M. F.
  Pensioenakkoord 2010 : sociale partners zijn zich van geen kwaad bewust
  Pensioen Magazine, 15 (2010) 8/9 (aug/sep), p. 22-24
  In juni 2010 hebben de sociale partners een pensioenakkoord gesloten. Dat is op zichzelf goed nieuws, omdat niemand zit te wachten op sociale onrust en een Museumplein vol protesterende burgers. Dat neemt niet weg dat er bij het akkoord best enkele kritische kanttekeningen te plaatsen zijn. (TA16534)

• Dietvorst, G. J. B.
  Groenboek : naar een adequaat en houdbaar pensioen in de hele EU
  Pensioen Magazine, 15 (2010) 8/9 (aug/sep), p. 6-11
  Begin juli publiceerde de Europese commissie (EC) het 'Groenboek, naar adequate, houdbare en zekere Europese pensioenstelsels.' Het Groenboek analyseert de sociale, economische en financiële context van aanvullende pensioenvoorzieningen in de Europese Unie en onderzoekt de rol die de interne markt voor beleggingsfondsen kan spelen bij het verbeteren van aanvullende pensioenvoorzieningen. De EC wil nagaan wat de EU op dit gebied kan doen. (TA16533)
  

• Toussaint, J. ; Elsinga, M., De woning als pensioenvoorziening
  In: ESB, 95 (2010) 4592 (3 sep), p. 525-526
  Europees vergelijkend onderzoek suggereert dat het vermogen in de woning belangrijker zal worden als financiële buffer naarmate pensioeninkomens van overheid en werkgevers afnemen. In Europees perspectief valt Nederland op door een genereus pensioensysteem en een beperkte huizenbuffer. Veel ouderen hebben een hypotheek en veel Nederlanders huren; iets om bij stil te staan bij hervormingen van het pensioensysteem. (TA16526) 
  
   
• Klinkhamer, K., Spelen werkgevers voldoende in op de verhoging van de AOW-leeftijd?
  In: Academy magazine, (2010), p. 114-115
  Al polderend is er een AOW- en pensioenakkoord totstandgekomen. Daarbij is het lastige probleem van het onmogelijk te definiëren zware beroep blijven liggen. 'Oplossingen waren tot nu toe gericht op het handhaven van mogelijkheden om vervroegd van AOW en pensioen gebruik te kunnen maken, met een verlaagde pensioenuitkering tot gevolg. Of om de werkgever de wettelijke plicht op te leggen werknemers duurzaam inzetbaar te houden. Plannen om gezond langer doorwerken mogelijk en aantrekkelijk te maken zijn op de lange baan geschoven. (TA16524)
  
  
  
• Kwast, P. van der, Geen paniek over de pensioenen
  In: Intermediair, (2010) 34/35 (2 sep), p. 16-17
  Veertien pensioenfondsen moeten misschien op hun uitkeringen gaan korten. Zit je nog wel veilig bij je pensioenfonds, of kun je je pensioen maar beter zelf regelen? (TA16522) 
  
   
• N. N., Pensioenakkoord voorjaar 2010
  In: PS Documenta, (2010) 9 (12 jul), p. 829-843
  De Stichting van de Arbeid heeft op 4 juni 2010 een akkoord gesloten over een flexibel pensioen en AOW. In dit akkoord worden AOW- en pensioenleeftijd gekoppeld aan de levensverwachting en de pensioenkosten gestabiliseerd. Werknemers en werkgevers vinden dit een beter plan dan dat van het demissionaire kabinet. (TA16464)
  

• Graaf, P. G. van der, Organisatie van veranderingen in het pensioenstelsel
  In: Pensioenvraagstukken, (2010) 3 (jun), p. 3-13
  Onderwerp is de organisatie van veranderingsprocessen in de pensioensector. Er wordt bezien welke stappen kunnen worden onderscheiden bij de mogelijke implementatie van de voorstellen van de commissies Don, Frijns en Goudswaard. Gezien de vele dilemma's en afruilen helpt het ontwikkelen van een gemeenschappelijk gedragen visie bij deze implementatie en het overwinnen van weerstanden. (TA16462)

• Goudswaard, K., Mogelijkheden voor een houdbaar pensioenstelsel
  In: ESB, 95 (2010) 4589 (9 jul), p. 436-437
  De kredietcrisis heeft het Nederlandse pensioenstelsel hard getroffen. Het gevolg is dat de dekkingsgraden weinig hersteld zijn. Er zijn structurele ontwikkelingen die de toekomstbestendigheid van het stelsel bedreigen. De risico's komen steeds meer bij de deelnemers en gepensioneerden te liggen. Het is noodzakelijk keuzes te maken. Op 4 juni hebben sociale partners een pensioenakkoord gesloten. Er zijn ingrijpende hervormingen bepleit. Uitvoering zal zeker bijdragen aan een beter houdbaar stelsel. 33 (TA16460)
  

• Broeders, D., Pensioenstelsel toe aan total make-over
  In: DNB magazine, (2010) 3 (jun), p. 29-30
  Een collectief pensioen biedt een valscherm tegen risico's als hoge inflatie en tegenvallende beleggingsopbrengsten. Maar werknemers moeten ook het heft in eigen hand nemen om zich zeker te stellen van de gewenste oudedagsvoorziening. (TA16450)

• Altenburg, N., Geen exclusief recht sociale partners : Wie bestuurt het pensioenfonds?
  In: Zeggenschap, 21 (2010) 2 (jun), p. 32-34
  Pensioenfondsen worden bestuurd door sociale partners. Maar hun positie staat onder druk, omdat er steeds meer stemmen opgaan hen (deels) te vervangen door deskundigen. Volgens Altenburg is dit niet ideaal. Zij hebben niet het exclusieve recht op het bestuur. Externe deskundigheid, vooral op het terrein van risicobeheer en beleggingen, moet mogelijk zijn. (TA16445)
  
  
• Hoeflaken, W. van, 67 wordt de norm. Of toch maar niet?
  In: VB Contact, (2010) 204 (jun), p. 10-11
  De AOW-leeftijd moet omhoog, vinden de meeste partijen. Wat betekent dat voor de aanvullende pensioenen? Vier pensioenwoordvoerders uit de Tweede Kamer lichten hun standpunten toe. (TA16426)
  
  
• Nods, R., Pensioenen : Babyboomers ontzien
  In: Elsevier, 66 (2010) 22 (jun), p. 40-41
  Vooral 55-plussers profiteren van het naderend pensioenakkoord tussen de sociale partners. De rekening gaat vooral naar veertigers en begin-vijftigers. (TA16423)
  
  
• Bojorge, K., Betaalbaar pensioenstelsel in zicht
  In: Forum, (2010) 11 (3 jun), p. 8-9
  Wat in september niet lukte, moet deze week alsnog gebeuren: overeenstemming met de vakbonden over een verhoging van de AOW-leeftijd en het betaalbaar houden van de pensioenen. (TA16419)
  
  
• Teulings, C. N., How to share our risks efficiently? Principles for optimal social insurance and pension provision
  In: de Economist, 158 (2010) 1, p. 1-21
  Efficiënte organisatie van sociale verzekering is een belangrijk probleem voor moderne samenlevingen. Analyse van de gevolgen voor een optimaal ontwerp van instituties voor looncontracten, sociale zekerheid en pensioenen. (TA16405)
  
  
• Verheij, G., Hoogste tijd voor verhoogde dijkbewaking rond polderpensioen
  In: Pensioen Magazine, 15 (2010) 5 (mei), p. 36-39
  De commissie-Goudswaard heeft een boeiend, maar vooral ook realistisch rapport uitgebracht over de houdbaarheid van het Nederlandse pensioenstelsel op lange termijn. De commissie schetst enerzijds een somber perspectief - het stelsel is onhoudbaar - maar biedt anderzijds hoop, door de richtingen aan te duiden waarin de oplossingen van dit pensioendilemma moeten worden gezocht. Omdat de commissie de oplossing vooral zoekt in het aanpassen van het pensioencontract, met als centraal onderdeel 'de inhoud van de pensioenregeling', legt ze de bal terecht op de helft van de sociale partners. Er zal moed en lef voor nodig zijn om die uitdaging aan te gaan. (TA16401)
  
  
• Ockhuizen, M., Wat zijn de gevolgen van de AOW-plannen van het kabinet voor de aanvullende pensioenregelingen?
  In: PS Documenta, (2010) 6 (12 mei), p. 537-543
  Aandacht voor twee wetsvoorstellen (flexibilisering AOW-leeftijd en verhoging AOW-leeftijd) en de gevolgen die beide wetsvoorstellen hebben op de aanvullende pensioenregelingen. Eerst wordt nog even kort de samenhang tussen pensioen en AOW geschetst. (TA16397)
  
  
• Donner, J. P. H., Toekomst van het aanvullend pensioenstelsel
  In: PS Documenta, (2010) 6 (12 mei), p. 565-578
  Nederland heeft een uniek pensioenstelsel van aanvullende pensioenen en er is alle reden om de fundamenten van het stelsel te koesteren. Toch is het stelsel kwetsbaar gebleken en er worden nieuwe uitdagingen aan het stelsel gesteld door de vergrijzing, de stijgende levensverwachting en verder oplopende kosten. Er kan niet langer gewacht worden met het nemen van maatregelen. Overzicht van aanpak. (TA16398)
  
  
• Kavelaars, P., Pensioenleeftijd naar 67 jaar
  In: TPV, (2010) 2, p. 3-10
  Er wordt met name aandacht geschonken aan het wetsvoorstel inzake de verhoging van de AOW-leeftijd. De flexibilisering en de verhoging van de AOW- en pensioenleeftijd. (TA16392)
  
  
• Bovenberg, A. L., Een hogere AOW-leeftijd en de gevolgen voor aanvullende pensioenen
  In: TPV, (2010) 2, p. 11-20
  Analyse van de manier waarop aanvullende pensioenen kunnen meebewegen met de hogere AOW-leeftijd. Verder twee alternatieve manieren om de tweede pensioenpijler te versoberen ten gunste van grotere eerste en derde pensioenpijlers. Tenslotte hoe kostenbesparingen bij de aanvullende pensioenen kunnen weorden ingezet om de arbeidsmarkt beter te doen functioneren. (TA16393)
  
  
• Schoutsen, M., Hoe wenselijk is een reëel kader?
  In: Investment & Pensions Nederland, 3 (2010) 13 (apr/mei), p. 12-14
  De commissies Frijns en Goudswaard vinden dat de focus zou moeten worden verlegd van een ‘nominaal’ naar een ‘reëel’ pensioen. Niet iedereen in de sector is overtuigd van het nut van zo’n overstap. Waar liggen de twijfels? En wat zijn de ervaringen van fondsen die al met een reëel kader werken? (TA16375)
  
  
• Nunen, A. van, Pensioensysteem ‘gesloopt’ : opinie
  In: Investment & Pensions Nederland, 3 (2010) 13 (apr/mei), p. 20-22
  Tot voor kort was de pensioengemeenschap een wereldwijd voorbeeld van een goed georganiseerd systeem, dat fatsoenlijke pensioenen aanbood tegen redelijke prijzen. Dit lijkt niet langer het geval of tenminste in gevaar te komen. Ons pensioensysteem is echter nog altijd één van de beste in de wereld en de schade die is toegebracht aan de reputatie
  van het stelsel is grotendeels het gevolg van niet-optimale regelgeving. (TA16376)
  
  
• Preesman, L.; Tolaro, G., Pensioen in natura
  In: Investment & Pensions Nederland, 3 (2010) 13 (apr/mei), p. 26-27
  Het is een idee dat de laatste tijd steeds vaker opduikt, en dat met het oog op de vergrijzing en de toenemende zorgbehoefte een aantrekkelijke oplossingsrichting lijkt: pensioen in natura. Gaan pensioenfondsen hun gepensioneerde deelnemers binnenkort woon- en zorgdiensten aanbieden? (TA16377)
  
  
• Pols, W. ; Goudswaard, K., Professor Kees Goudswaard: 'Risico nemen is nodig om de pensioenambitie in stand te houden'
  In: PensioenAdvies, (2010) (apr), p. 6-9
  'Uit onderzoek is gebleken, dat veel mensen het liefst zien dat pensioenfondsen hun geld op een spaarrekening zet. Maar op termijn zal dat zeker tot een lager pensioen leiden. Er zijn nu eenmaal risico's verbonden aan het pensioen. Laten we die accepteren, er beter mee omgaan en ze beter toedelen. Dan kunnen we de pensioenambitie beter overeind houden.' (TA16366)
  
  
• Blommestein, H. J. ; Ewijk, C. van, Integrale visie op pensioenstelsel nodig
  In: ESB, 95 (2010) 4583 (16 apr), p. 230-233
  De huidige pensioendiscussie richt zich te zeer op deelaspecten. Een integrale visie is nodig om de effectiviteit van hervormingsvoorstellen voor het pensioenstelsel te kunnen beoordelen. Een grotere rol voor de overheid ligt voor de hand om risico's ten aanzien van de aanvullende pensioenen en de individuele pensioenproducten beter te beheersen. (TA16363)
  
  
• Bierlaagh, G., Verantwoording vereenvoudigen; governance zonder overlap
  In: Pensioen Magazine, 15 (2010) 4 (apr), p. 4-5
  De financiële crisis heeft duidelijk gemaakt dat er risico's besloten liggen in een op kapitaaldekking gebaseerd pensioensysteem. Intern toezicht wordt door de minister aangescherpt en de verantwoording en vertegenwoordiging binnen het pensioenfonds moeten worden verbeterd. Vraag is hoe de knelpunten in de governancestructuur kunnen worden weggenomen zonder dat de essentie van de principes voor goed pensioenfondsbestuur verloren gaat. (TA16358)
  
  
• Knoef, M. G. ; Alessie, R. J. M. ; Kalwij, A. S., De inkomensverdeling van toekomstige ouderen in Nederland
  In: ESB, 95 (2010) 4582 (2 apr), p. 202-205
  Het rapport van de Commissie-Goudswaard concludeert dat verwachte kostenstijgingen in pensioenregelingen opgevangen moet worden door een beperking van de pensioenambitie of de pensioenzekerheid. Een voorspelling van de inkomensverdeling van toekomstige ouderen tot en met 2020 geeft aan dat een verlaging van de collectieve pensioenambitie naar verwachting geen grote problemen zal opleveren. (TA16349)
  
  
• Schouteten, R., Oude dozen met actuele thema's
  In: Arbeidsvraagstukken, 26 (2010) 1 (mrt), p. 35-37
  Aandacht voor stress, welzijn, ziekteverzuim, langer doorwerken en arbeidsomstandigheden in het licht van de huidige discussies over de verhoging van de pensioenleeftijd. Er zijn nog steeds actuele inzichten. (TA16340)
  
  
• Haan, J. de, Rapporten Frijns en Goudswaard verrijking voor sector
  In: Pensioen Achtergrond, (2010) 1 (feb), p. 4-9
  De pensioensector is verrijkt met twee uitvoerige studies. zowel de Commissie Beleggingsbeleid en Risicobeheer, als de Commissie Toekomstbestendigheid Aanvullende Pensioenregelingen leverden onlangs een gedegen rapport op. Een van de belangrijkste constateringen van beide commissies is dat de risico's van pensioenfondsen zullen toenemen, terwijl het risicodraagvlak juist afneemt. (TA16324)
  
  
• Driessen, C., De toekomst van het aanvullend pensioen
  In: Pensioen Achtergrond, (2010) 1 (feb), p. 10-15
  De verhoging van de ingangsleeftijd van de AOW en het voornemen om in 2020 het Witteveenkader in te perken zijn onverstandige maatregelen. Het eerstepijlerpensioen is in Nederland vergeleken met de rest van Europa al bijzonder mager. De inbreuk in het Witteveenkader is geen stimulans maar juist een hindernis om op korte termijn te komen tot productieve gesprekken over aanpassingen in ons pensioenstelsel. Die aanpassingen zij overigens wel gewenst met het oog op betaalbaarheid. (TA16325)
  
  
• Fraterman, A., Op weg naar een houdbaar Nederlands pensioenstelsel
  In: Pensioen Achtergrond, (2010) 1 (feb), p. 16-20
  Het Nederlandse pensioenstelsel geniet terecht veel waardering. Door een heldere verdeling van verantwoordelijkheden tussen wetgever, sociale partners en individuele werknemers is in het recente verleden een succesvol pensioenstelsel tot stand gebracht dat gebaseerd is op solidariteit, collectiviteit en verplichte deelname. Maar de laatste tijd beginnen er barsten te komen in ons pensioenbouwwerk. Dat leidt tot vragen over de houdbaarheid van het stelsel. (TA16326)
  
  
• Wal, M. van der ; Pasztor, A., Leidt hogere AOW-leeftijd tot leeftijdsdiscriminatie in pensioenregelingen? Deel 1: de legitimiteitstoets
  In: PM Pensioen magazine, 15 (2010) 2 (feb), P. 31-36
  De stapsgewijze verhoging van de AOW-leeftijd wordt uitgevoerd. Het fiscale kader voor aanvullende pensioenregelingen gaat per 1 januari 2020 evenwel in één keer naar 67 jaar. Deze aanpassing levert mogelijk een ongerechtvaardigd leeftijdsonderscheid op in de zin van de Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid (Wgbl). Aandacht voor de legitimiteitstoets. (TA16319)
  
  
• Wal, M. van der ; Pasztor, A., Leidt hogere AOW-leeftijd tot leeftijdsdiscriminatie in pensioenregelingen? Deel 2: de doelmatigheids- en proportionaliteitstoets
  In: PM Pensioen magazine, 15 (2010) 3 (mrt), p. 32-36
  In hoeverre de aanpassing van de AOW-wetgeving zich verdraagt met de doelmatigheids- en proportionaliteitstoets wordt in dit artikel bekeken. Met een conclusie. (TA16320)
  
  
• Schoutsen, M., Stelsel moet aantrekkelijk blijven : interview Kees Goudswaard
  In: Investment & Pensions Nederland, 3 (2010) 12 (feb/mrt), p. 7
  Het is geen eenvoudige boodschap waar hij mee komt, beseft Kees Goudswaard, in het dagelijks leven hoogleraar Toegepaste Economie en de afgelopen maanden voorzitter van de commissie Toekomstbestendigheid Pensioenen. “Er moeten keuzes gemaakt worden om het pensioenstelsel stabieler te maken.” (TA16296)
  
  
• Frijns, J.; Kellermann, J.; Sluimers, D.; Kocken, Th.; Popta, B. van; Prins, F.; Westen, M. van der, Op de drempel van het decennium
  In: Investment & Pensions Nederland, 3 (2010) 12 (feb/mrt), p. 17-32
  De pensioensector staat op de drempel van een nieuw decennium. In deze bijlage een interview met minister Donner en bijdragen van professor Jean Frijns, DNB-directeur Joanne Kellermann, APG topman Dick Sluimers, ‘consultant van het jaar’ Theo Kocken, en kopstukken van de pensioenkoepels Benne van Popta (VB) en Frans Prins (OPF). Op uitnodiging van IPN laten zij hun licht schijnen over de uitdagingen die de pensioenwereld in het komende decennium te wachten staan. (TA16297)
  
  
• Bijl, B., Bijstorting door de werkgever in tijden van crisis
  In: PensioenAdvies, 21 (2010) 1/2 (jan/feb), p. 10-12
  De meeste Nederlandse pensioenfondsen hebben het afgelopen voorjaar een herstelplan moeten indienen om te zorgen dat hun dekkingsgraad binnen vijf jaar weer aan de wettelijke minimumeisen zal voldoen. Een van de sturingsmiddelen om de dekkingsgraad positief te beïnvloeden is bijstorting door de werkgever. Maar kunnen werkgevers in deze sombere economische tijden wel bijstorten en zijn ze daar in alle gevallen toe verplicht? (TA16299)
  
  
• Sijm, P., Bespiegelingen over pensioenstelsel
  In: PensioenAdvies, 21 (2010) 1/2 (jan/feb), p. 26-27
  Het pensioenstelsel ligt van diverse kanten onder vuur en is toe aan een revisie: hoe fantasievol kunnen en durven we te zijn om het stelsel klaar te stomen voor de post crisis periode? Alle aandacht gaat nu naar de AOW manoeuvres waarbij de SVB radiocommercials maakt om de opbouw van AOW pensioenrechten veilig te stellen. Een vreemde woordkeuze, nu de AOW een politieke speelbal blijkt die eerlijker als voor-ouderen-belasting betiteld kan worden. (TA16300)
  
  
• Lange, G. de ; Meijer, R., Langer leven als dreigende miljoenenstrop voor pensioenfondsen : levenslange garantie
  In: Personeelbeleid, 46 (2010) 1 (jan/feb), p. 23-25
  Door het langer leven en de dalende sterftecijfers dreigt bij pensioenfondsen een dekkingsprobleem te ontstaan dat op lange termijn honderden miljoenen euro's per jaar kan bedragen. Deze onzekerheid kan worden afgedekt bij levensverzekeraars. Die hebben voordeel bij dalende sterftecijfers, maar willen het risico afdekken dat zij lopen op stijgende sterfte. (TA16293)
  
  
• Lutjens, E., Hoe zeker is ons pensioen?
  In: Pensioen en Praktijk, 20 (2010) 1/2 (feb), p. 4-5
  Het pensioenstelsel heeft tijdens de financiële crisis op de grondvesten geschud. Het maatpak van de Pensioenwet begint echter te knellen. Er is voor de financiële opzet geen rekening gehouden met de lange termijn. Er is gegronde reden om het gehele functioneren van het stelsel te analyseren (de commissie-Frijns en de commissie-Goudswaard). Een pensioenbenadering vanuit een maximaal beschikbaar budget zou weleens een totaal andere inrichting van pensioenstelsel kunnen meebrengen. (TA16290)
  
  
• Blom, L., De AOW en de tweedepijler : zijn het nog communicerende vaten?
  In: Pensioen magazine, 15 (2010) 2 (feb), p. 6-11
  De verhoging van de AOW-leeftijd gaat pas in 2020 in. Het wetgevingstraject is evenwel in volle gang. Intussen moet de arbeidsmarkt worden hervormd om het mogelijk te maken dat oudere werknemers, ook in zware beroepen, doorwerken tot de nieuwe AOW-leeftijd. Genoeg reden dus voor een nadere verkenning van de verhouding tussen de eerste en tweede pijler op basis van het inmiddels bekende kabinetsvoorstel. (TA16276)
  
  
• Winter, N. ; Nauta, K., Ondanks verhoging AOW-leeftijd hogere pensioenlasten?
  In: Pensioen Magazine, 15 (2010) 1 (jan), p. 32-35
  Aandacht voor de gevolgen voor het tweedepijlerpensioen en de verwachte problemen voor werkgevers en werknemers. Anders dan het kabinet meent, zullen de pensioenlasten door de maatregelen niet dalen, integendeel. Maar het kan ook anders. (TA16262)
  
  
• Ewijk, C. van, Credit crisis and Dutch pension funds: who bears the shock?
  In: de Economist, 157 (2009) 3, p. 337-351
  Meer dan de helft van de Nederlandse pensioenfondsen had na de crisis officieel onvoldoende dekkingsgraad. Zij moesten in april een plan indienen om binnen 5 jaar tot herstel te komen. Hierover is veel verschil van mening. Deze bijdrage gaat over de lessen die geleerd kunnen worden. Aandacht voor de positie van de babyboomers, herverdeling van het pensioensysteem, de shock van het menselijk kapitaal en het ontbreken van instrumenten voor herverdeling. (TA16251)
  
  
• Preesman, L., Fighting to keep retirement at 65
  In: Netspar News, (2009) 9 (autumn), 3
  De financiële gevolgen van veroudering kloppen al jaren aan de deur. Maar het effect van de crisis heeft er een acuut probleem van gemaakt. Om dure uitgaven te voorkomen en arbeidsparticipatie te bevorderen wil de Nederlandse overheid de pensioenleeftijd langzaam verhogen van 65 naar 67 jaar. Vertegenwoordigers van de vakbeweging zijn gevraagd naar hun mening. (TA16224)
  
  
• Kappelle, H. M., Houd de overgangsregeling uitvoerbaar!
  In: Pensioen en praktijk, 19 (2009) 11 (nov), p. 6-9
  Stem niet alleen de overgangsregelingen van SZW en Financiën op elkaar af, maar voorkom ook dat er meerdere pensioenleeftijden binnen een regeling ontstaan. (TA16206)
  
  
• Riemen, G. P. C. M., Lang leve ons pensioenstelsel!
  In: Pensioen en praktijk, 19 (2009) 11 (nov), p. 10-11
  Pensioenfondsen zien zich niet alleen gesteld voor dalende dekkingsgraden, maar ook voor dalend vertrouwen. Wat kan daaraan gedaan worden? (TA16207)
  
  
• Roder, J. ;Wyatt, W., Nederlands pensioenstelsel vertoont krimpscheuren : Spaarvarken op de korrel
  In: Personeelbeleid, 45 (2009) 11 (nov), p. 39-41
  Het pensioenstelsel heeft het zwaar te verduren de laatste jaren. Er zijn nu ook pleidooien om het pensioenstelsel in zijn geheel op de schop te nemen. Onnodig. Vereenvoudiging en professionalisering bieden meer soelaas. (TA16198)
  
  
• Willems, P. W. H. M. ; Barendregt, A., De positie van 65-plussers in het arbeidsrecht
  In: ArbeidsRecht, 16 (2009) 10 (okt), p. 18-23
  Over de positie van 65-plussers op de arbeidsmarkt is de laatste tijd veel te doen. Van de werkenden tussen 60 en 65 jaar wil ruim 73% doorwerken na 65 jaar. Ook in de rechtspraak wordt meer aandacht besteed aan de groeiende groep 65-plussers. Zowel op Europees als op nationaal niveau buigen verschillende rechters zich over de vraag of leeftijd een gerechtvaardigde reden voor (verplicht) pensioen kan en mag zijn. Overzicht van de stand van zaken. (TA16186)
  
  
• Meijer, J. H. J., Het multi-opf: een beetje minder taakafbakening
  In: Pensioen Magazine, 14 (2009) 11 (nov), p. 4-5
  Al met al een prima wetsvoorstel met wat kanttekeningen, maar slechts een eerste stap in de verdere ontwikkeling van het fenomeen pensioenfonds. (TA16187)
  
  
• Verheij, R. G., Pensioenbeding heeft geen wettelijke basis
  In: Pensioen Magazine, 14 (2009) 11 (nov), p. 12-16
  Iedereen nam tot nu toe aan dat de arbeidsovereenkomst zonder meer eindigt op de datum waarop de werknemer de 65-jarige leeftijd bereikt. Dat is anno 2009 allerminst een vanzelfsprekendheid. Aandacht voor de juridische bezwaren tegen een pensioenbeding en voor de gevolgen van het niet van rechtswege eindigen van de arbeidsovereenkomst. (TA16188)
  
  
• Kuné, J., De pensioenplichtstudie van de jaren zeventig
  In: Pensioen Magazine, 14 (2009) 11 (nov), p. 22-25
  Terugblik op de historische ontwikkeling van de pensioenplicht. Deze bijdrage gaat over de pogingen om tot een pensioenplicht te komen. (TA16189)
  
  
• Gommers, N. ; Hermans, L., Onvermijdelijk: niet 65, maar 67. Loek Hermans: 'Pensioenleeftijd moet meegroeien met AOW-leeftijd'
  In: Ondernemen, 15 (2009) 8 (nov), p. 26-28
  De weken waarin de sociale partners tevergeefs tot een alternatief voor de verhoging van de AOW-leeftijd probeerden te komen waren intensief volgens Hermans. Een teleurstelling, maar we stappen over onze emoties heen om te voorkomen dat het uitloopt op een financiële strop voor toekomstige generaties. (TA16182)
  
  
• Kuné, J. B., Hoezo, een robuust pensioensysteem?
  In: TPV, (2009) 5 (okt), p. 152-159
  Bijdrage aan het denken om tot een nieuw pensioenconcept te komen. Een systeem met garanties houdt de gemoederen bezig. De keuze voor de wijze van financiering hangt niet alleen af van rendementsuitkomsten, maar ook van het belang dat men hecht aan financiële zelfstandigheid. Dit artikel wil duidelijk maken dat het vigerende pensioensysteem meebeweegt met de economie. We staan voor de taak om te komen tot een nieuw breed gedragen pensioenconcept. (TA16177)
  
  
• Egels, W. ; Wintermans, J., Het ultime model
  In: VB Contact, (2009) (sep), p. 4-6
  Is er een ultiem model voor goed pensioenfondsbestuur? Die vraag is nu actueel nu de pensioenfondsen een behoorlijke tik hebben gekregen van de financiële crisis. Het antwoord komt van Jacques Wintermans, man van het eerste uur als het gaat over goed pensioenfondsbestuur. (TA16140)
  
  
• Beusekom, N. van, Investeren in pensioenbewustzijn
  In: Pensioen bestuur & management, 6 (2009) 4 (sep), p. 45-46
  Het afgelopen jaar is veel geschreven over pensioencommunicatie. Aanleiding hiervoor was met name het rapport van de SER 'Op weg naar pensioenbewust zijn' (B26492) van ruim een jaar geleden. (TA16126)
  
  
• Maatman, R. H. ; Steneker, A., De premiepensioeninstelling
  In: Ondernemingsrecht, (2009) 12 (14 sep), p. 482-491
  Pensioenregelingen worden in Nederland van oudsher uitgevoerd door een pensioenfonds of een verzekeraar. De premiepensioeninstelling (PPI) vormt de eerste fase op weg naar de Algemene Pensioeninstelling (API). Met de PPI en de API wil de wetgever de Nederlandse pensioenindustrie in staat stellen haar diensten grensoverschrijdend aan te bieden in de EU. Auteurs betwijfelen of de Nederlandse pensioenindustrie dmv de PPI haar bijzondere kennis op het gebied van pensioen(vermogens)beheer in Europa zal kunnen inzetten. (TA16119)
  
  
• Lutjens, E., Moet het pensioenstelsel drastisch worden hervormd?
  In: Pensioen en praktijk, 19 (2009) 7/8, p. 4-5
  'Het pensioenstelsel moet drastisch worden hervormd'. Wanneer dat niet gebeurt, zijn de pensioenen straks niet meer betaalbaar. Zo laten enkele pensioendeskundigen ons weten. (Op RTL 29 jun 2008) (TA16103)
  
  
• Haan, J. de ; Lecq, F. van der ; Oerlemans, A. ; Wurff, A. van der, De prijs van pensioenrisico
  In: ESB, 94 (2009) 4566 (21 aug), p. 486-489
  De afgelopen jaren is het aantal werknemers dat is aangewezen op een beschikbare premieregeling fors toegenomen. Simulaties laten zien dat het risico van deze nieuwe contracten groot is. Werknemers dragen onbewust dit hoge risico. (TA16099)
  
  
• Grift, M. van de, Flexibeler arbeidsmarkt ouderen ten koste van het pensioenstelsel : kanttekeningen bij het CPB-rapport 'Rethinking retirement'
  In: TPV, (2009) 4 (aug), p. 123-126
  Het omvangrijke CPB-rapport over de vergrijzing van de beroepsbevolking (B27797) besteedt aandacht aan de positieve effecten van de verschillende hervormingen in het stelsel van sociale zekerheid op de arbeidsparticipatie van ouderen. Dit artikel levert commentaar op de beleidsmatige voorstellen voor pensioen- en levensloopsparen. (TA16106)
  
  
• Westerhout, E., Jaar van de waarheid voor pensioenfondsen
  In: TPV, (2009) 4 (aug), p. 133-136
  De pensioensector verkeert in zwaar weer door de ontwikkelingen op de financiële markten. De crisis kan ook heilzame effecten sorteren. Intensivering van communicatie over risico's van pensioentoezeggingen is een voorbeeld. Of verdere hervormingen mogen worden verwacht zal de tijd leren. (TA16107)
  
  
• Grapperhaus, F. B. J. ; Bouwmeester, N., De gevarendriehoek van de wettelijke pensioenleeftijd
  In: TRA, (2009) 8/9 (aug/sep), p. 5-12
  De wettelijke pensioenleeftijd van 65 jaar staat meer dan ooit ter discussie. Aandacht voor de totstandkoming e achtergrond daarvan. Verder voor de wenselijkheid van herijking van de wettelijke pensioenleeftijd. Auteurs gaan na waaraan een dergelijke herijking moet voldoen om rechtens haalbaar te kunnen zijn. (TA16108)
  
  
• Angelini, V. ; Brugiavini, A. ; Weber, G., Ageing and unused capacity in Europe : is there an early retirement trap?
  In: Economic policy, (2009) jul, p. 463-508
  Pensionering kan van invloed zijn op het de financiën wanneer bepaalde risico's (zorg op langere termijn) niet verzekerd zijn. Dit kan leiden tot een 'gat'. In Europa zijn veel gepensioneerden in financiële moeilijkheden, speciaal in Zuid- en Midden Europa. Analyse leert, dat regeringen moeten stoppen met het aantrekkelijk maken van vroege pensionering, gepensioneerden weer aan het werk moeten krijgen, verbeter toegang tot financiële markten en zorg dat zorgproblemen voldoende worden verzekerd. (TA16079)
  
  
• Heemskerk, M., Kans klein dat pensioenontslag bij 65 jaar leeftijdsdiscriminatie is
  In: Arbeidsrechtpraktijk, 2 (2009) 5 (jul), p. 188-191
  Auteur meent, dat het HvJ EG het Nederlandse pensioenontslag bij 65 jaar in strijd met die richtlijn acht, klein is. Aandacht voor pensioenontslag en leeftijdsdiscriminatie. Met een reactie van P. C. Nas. (TA16076)
  
  
• Tali, N., De cao en de rechtspositie van gepensioneerden
  In: Arbeidsrecht, 16 (2009) 6/7, p. 28-32
  De afgelopen jaren hebben gepensioneerden diverse juridische procedures gevoerd ter behoud van hun aanspraken op toeslagen. Vanwege de huidige kredietcrisis is te verwachten dat meer procedures zullen volgen. De vraag is of bij cao bindende afspraken kunnen worden gemaakt voor gepensioneerden, waarbij de voorwaardelijke toeslagregeling wordt gewijzigd. De meningen zijn verdeeld. De bijdrage spitst zich toe op een regeling die door een pensioenfonds wordt uitgevoerd. (TA16062)
  
  
• Rijkels, J., Samenwerking tussen ondernemingspensioenfondsen: Is het multi-opf hiervoor dé oplossing?
  In: PensioenAdvies, 29 (2009) 6 (juni), p. 23-27
  Een aantal bestaande kleine ondernemingspensioenfondsen heeft het moeilijk en wil graag verdergaande mogelijkheden krijgen tot samenwerking en bundeling van krachten. Op deze wijze kunnen zij hun voortbestaan waarborgen. Bij voorkeur zien zij de oplossing in het samengaan van meerdere ondernemingspensioenfondsen in één ondernemingspensioenfonds, het zogenoemde 'multi-opf'. De huidige taakafbakening tussen verzekeraars en pensioenfondsen maakt dat nu nog onmogelijk. Zowel de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) als de Stichting voor Ondernemingspensioenfondsen (Opf) heeft een voorstel gelanceerd om aan de problemen van kleinere pensioenfondsen tegemoet te komen. Over deze voorstellen heeft de Stichting van de Arbeid (STAR) in februari 2009 advies uitgebracht. Inmiddels is de ministerraad akkoord met een wetsvoorstel dat in lijn ligt met dit advies. (TA16023)
  
  
• Aikens, J., Pleidooi voor zzp-pensioenfondsen
  In: PensioenAdvies, 20 (2009) 6 (juni), p. 10-11
  "Al in 1949 bij de behandeling van de Wet Bedrijfspensioenfondsen werd opgemerkt dat de positie van zelfstandigen dringend om een oplossing vroeg. Desalniettemin is er in zestig jaar voor die groep op pensioengebied weinig veranderd." Dit constateren Fieke van der Lecq, bijzonder hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en Alwin Oerlemans, adjunt directeur institutional clients van Cordares/APG Groep in hun paper 'Zzp'ers zonder pensioen', dat zij voor Netspar samenstelden. (TA16024)
  
  
• Greef, R. de, De PPI : een wassen of een lange neus? (1)
  In: TPV, (2009) 3 (juni), p. 82-86
  In dit artikel wordt een beeld geschetst van de premiepensioeninstelling (PPI) en worden een aantal aspecten benadrukt die zijn gewijzigd ten opzichte van het consultatiedocument. (TA16025)
  
  
• Pot, D., PW: omzetten prepensioen in ouderdomspensioen toegestaan?
  In: Pensioen & Praktijk, 19 (2009) 6 (juni), p. 21-26
  Er wordt ingegaan op of, en zo ja, in hoeverre, omzetting van prepensioen in extra ouderdomspensioen is toegestaan onder de Pensioenwet (PW). Eerst worden de belangrijkste kenmerken van prepensioen en waardeoverdracht weergegeven. Aan de hand van vier situaties wordt bekeken of het omzetten van prepensioen in (extra) ouderdomspensioen door de PW wordt toegestaan. (TA16013)
  
  
• Bovenberg, L.; Nijman, Th., Naar robuuster pensioenstelsel : voorkom problemen in de toekomst
  In: Pensioen Bestuur & Management, 6 (2009) 3 (juni), p. 45-46, 58
  De kredietcrisis heeft laten zien dat we in een gevaarlijke, risicovolle wereld leven. Deze economische risico's kunnen we niet weg-diversificeren, maar moeten we als samenleving zo eerlijk mogelijk met elkaar zien te delen. Bij deze risicodeling spelen pensioenfondsen een hoofdrol. (TA15996)
  
  
• Koopmans, L., De toekomst van het pensioenstelsel
  In: VB Contact, (2009) 200 (juni), p. 4-6
  Hoewel veel bedrijfstakpensioenfondsen nu nog tot over hun oren in de recessieproblematiek zitten, is bij een aantal van hen een discussie op gang gekomen over een nieuwe opzet van de Nederlandse pensioenregeling. Het nieuwe stelsel zou meer recht moeten doen aan de behoeftes die leven bij de verschillende generaties binnen een fonds. Concreet betekent dit dat een fonds de risico's anders toedeelt aan leeftijdsgroepen. Niet door het fonds te splitsen in generatierekeningen, zoals onder meer directeur Coen Teulings van het CPB voorstelt, maar door de beleggingsrisico's binnen een pensioenfonds te verdelen naar leeftijdsgroepen. Jongeren lopen meer risico en worden daar in goede tijden voor beloond met extra indexatie, ouderen krijgen een zekerdere, maar wel lagere indexatie. Wat zijn de voor- en nadelen van een dergelijk stelsel? Een voor- en tegenstander spreken zich uit. (TA15997)
  
  
• Egels, W., Last van navelstaarderij
  In: VB Contact, (2009) 200, p. 18-19
  In 2003 vroeg toenmalig minister De Geus van SZW aan professor Steven Schuit om een rapport samen te stellen over governance bij pensioenfondsen. Waar staan we inmiddels? (TA15998)
  
  
• Lecq, F. van der, Zorgen om morgen : pensioenfondsen in problemen
  In: Zeggenschap, 20 (2009 2 (juni), p. 10-12
  Veel pensioenfondsen hebben het moeilijk. Hun dekkingsgraad is te laag, waardoor er nu maatregelen genomen moeten worden. Die hebben soms een versobering van de pensioenuitkeringen tot gevolg. Het is echter te gemakkelijk om de pensioenfondsbestuurders daar de schuld van te geven. (TA15986)
  
  
• Pikaart, M., Jongeren betalen de rekening : perverse solidariteit tussen generaties
  In: Zeggenschap, 20 (2009) 2 (juni), p. 14-16
  Jongeren praten nauwelijks mee over pensioenen, volgens Martin Pikaart, voorzitter van Alternatief voor Vakbond, is dat geen desinteresse, maar worden ze bewust geweerd uit pensioensfondsbesturen en deelnemersraden, verantwoordelijk daarvoor is de vakbond, die de belangen van een vergrijsde achterban vertegenwoordigt. (TA15987)
  
  
• Henkens, K.; Solinge, H. van; Dalen, H. van, Doorstarten na pensioen : de afstand tot de arbeidsmarkt mag niet te groot worden
  In: Gids voor personeelsmanagement, 6 (2009) 6, p. 22-25
  Het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) heeft onder oudere werknemers het pensioneringsproces onderzocht. Het uitreden krijgt steeds vaker het karakter van een langer lopend proces waarbij de werknemers zich over een reeks van jaren stapsgewijs van de arbeidsmarkt terugtrekt, maar ook regelmatig lijkt terug te keren naar werk. (TA15974)
  
  
• Ruhe, C. ; Mujagic, E., Pensionada
  In: FEM, (2009) 23 mei, p. 26-31
  Dekkingsgraden van de Nederlandse pensioenfondsen herstellen weer van rake klappen die ze hebben opgelopen. De huidige crisis heeft echter duidelijk gemaakt dat niets zeker is. Ook niet over ons pensioen, ondanks een spaarpot van bijna 700 miljard euro, waar bijna alle andere landen stikjaloers op zijn. (TA15947)
  
  
• Kalkman, W. M. A. ; Rijkels, J. J., Medezeggenschap uitgehold bij voorstellen voor multi-opf
  In: PM Pensioen Magazine, 14 (2009) 5 (mei), p. 20-25
  Bestaande kleine ondernemingspensioenfondsen hebben het moeilijk en willen graag samengaan in één ondernemingspensioenfonds. De huidige taakafbakening tussen verzekeraars en pensioenfondsen maakt dat nu nog onmogelijk. Er is een voorstel gelanceerd om aan de problemen tegemoet te komen. Hierover heeft de STAR onlangs advies uitgebracht. Bespreking van het advies en de voorstellen mét een eigen voorstel. Dit houdt meer rekening met de belangen van (gewezen) deelnemers en gepensioneerden. Alleen van toepassing op pensioenfondsen die op 1 januari 2007 al bestonden. (TA15944)
  
  
• Hoekstra, M. J., Implementatie principes goed pensioenfondsbestuur goed opgepakt
  In: PM Pensioen Magazine, 14 (2009) 5 (mei), p. 10-11
  De SER heeft het rapport 'Inventarisatie principes voor goed pensioenfondsbestuur' uitgebracht. Genoemde principes zijn door de STAR in 2005 vastgesteld. Na inventarisatie en evaluatie stelt de SER nu vast dat fondsen en verzekeraars de implementatie goed hebben opgepakt. 80% van de fondsen geeft aan positieve effecten van de principes te verwachten. De doelstellingen lijken te worden onderschreven en gerealiseerd. (TA15942)
  
  
• Witjes, W. H. C., Medezeggenschap pensioengerechtigden weer een flinke stap vooruit
  In: PM Pensioenmagazine, 14 (2009) 5 (mei), p. 12-13
  De SER heeft het rapport 'Eindevaluatie medezeggenschap gepensioneerden' vastgesteld. De convenantpartijen, de STAR en het CSO hadden hierom gevraagd. Het onderzoek is uitgevoerd door de Nederlandsche Bank en TNS NIPO. (TA15943)
  
  
• Birkhoff, A.; Koevoets, M. M., Is het BW klaar voor de pensioengerechtigde werknemer?
  In: Tijdschrift voor de Arbeidsrechtpraktijk, 2 (2009) 3 (apr), p. 100-104
  Twee vragen leiden in de praktijk echter nog wel eens tot onduidelijkheid. Eindigt de arbeidsovereenkomst van rechtswege bij en wegens het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd door de werknemer? (1) Is de pensioengerechtigde leeftijd een rechtsgeldige reden voor beëindiging van de arbeidsovereenkomst? (2) Deze vragen zijn namelijk niet zo gemakkelijk te beantwoorden. Dit artikel inventariseert de opvattingen in rechtspraak en literatuur over het antwoord op deze twee vragen. Aan de hand van deze inventarisatie wordt beoordeeld wat de heersende opvatting is die werkgevers en werknemers in de praktijk als uitgangspunt kunnen nemen. Geeft deze rechtsopvatting voldoende zekerheid over het antwoord op voornoemde vragen, of is behoefte aan meer wettelijke duidelijkheid? (TA15906)
  
  
• Duffhues, P.; Nunen, A. van, Oproep tot herziening van het toezichtkader
  In: Investment & Pensions Nederland, 2 (2009) 7 (apr/mei), p. 6-8
  Zijn pensioenfondsen 'in wezen bankroet', of is de huidige deplorabele staat van het pensioenstelsel veeleer te wijten aan een toezichtsregime dat in wezen niet voldoet? Piet Duffhues, emeritus hoogleraar Ondernemingsfinanciering en Anton van Nunen, onafhankelijk adviseur betogen dat het laatste het geval is. Zij constateren een technische weeffout in het bestaande toezicht. Daarom moet het toezicht op de schop. (TA15907)
  
  
• Lepoutre, H.; Nagtegaal, D.; Rutten, W., Een efficiëntere governance-structuur voor pensioenfondsen
  In: Investment & Pensions Nederland, 2 (2009) 7 (apr/mei), p. 22-23
  Pensioenfondsen veranderen van sociale instellingen verbonden aan een bedrijf of bedrijfstak, in semi-zelfstandige financiële instellingen. Er worden hogere eisen aan de uitvoering gesteld, belangen raken meer tegengesteld en de verhoudingen verschuiven. Deze ontwikkelingen vragen om een doelmatiger governancestructuur. De schrijvers stellen daarom voor intern toezicht in de vorm van een Raad van Toezicht verplicht te stellen en het verplichte Verantwoordingsorgaan op te heffen. (TA15908)
  
  
• Kuyt-Fokkens, M. A., Pensioen en medezeggenschap
  In: Arbeidsrecht, 16 (2009) 4, p. 3-8
  Een nieuwe Pensioenwet. Dé kans om duidelijkheid te scheppen. Maar is die kans benut? Jammer genoeg niet. Pensioen blijkt lastige materie. In het bijzonder als het gaat om medezeggenschap bij 'pensioen'. Medezeggenschap van wie en waarover? Daar gaat het in dit artikel om. (TA15905)
  
  
• Woerden, R. van, Teleurstellende reactie STAR over waardeoverdracht
  In: PensioenAdvies, (2009) apr, p. 12-13
  De STAR is gevraagd om met de pensioenkoepels te komen tot een oplossing voor de bijbetalingsproblematiek bij inkomende waardeoverdrachten. De Stichting heeft teleurstellend gereageerd. (TA15891)
  
  
• Baaijens, A. J., Keurmerk voor pensioenregelingen komt er onherroepelijk aan
  In: Pensioen Magazine, 14 (2009) 4 (apr), p. 12-15
  Deelnemers van pensioenfondsen worden steeds mondiger. De druk op pensioenfondsen om transparanter te werken en eenvoudig te communiceren neemt steeds meer toe. Toch blijven deelnemers pensioenen complex vinden. Een keurmerk voor pensioenregelingen is noodzakelijk om op eenvoudige wijze de kwaliteit van de pensioenregeling weer te geven. (TA15884)
  
  
• Beetsma, R. ; Romp, W., Herstelplannen, bestedingseffecten en continuïteit
  In: ESB, 94 (2009) 4558 (17 apr), p. 230-233
  Pensioenfondsen hebben verschillende instrumenten om het herstel van pensioenfondsbuffers aan te pakken, maar het vergt forse inkomensoffers. Niet-indexeren vergroot de houdbaarheid van het pensioenstelsel. Oudere werknemers ondervinden hiervan echter de meeste schade. (TA15886)
  
  
• Buevink, J. ; Verbon, H. ; Bovenberg, L., Later met pensioen?
  In: Forum, (2009) 7 (4 apr), p. 26-30
  Langer doorwerken? Of juist niet? Als het aan het kabinet ligt, krijgt iedereen straks pas met 67 AOW. Een debat tussen twee Tilburgse hoogleraren: Lans Bovenberg (vóór) versus Harrie Verbon (tegen). (TA15876)
  
  
• Praag, B. van, Het is nog niet zo erg met ons pensioen
  In: ESB, 94 (2009) 4557 (3 apr), p. 207
  Er is sprake van een aanzwellende panieksituatie mbt onze pensioenen. Vooral de dekkingsgraad is een voorbeeld van onzekerheid. Er moet gepleit worden vooreen snel inhoudelijk tussenrapport over alternatieve definities van de dekkingsgraad. Het gaat om feiten, de huidige definitie van de dekkingsgraad is niet alleen zaligmakend. (TA15865)
  
  
• Kerkhofs, M. ; Fouarge, D. ; Ester, P., Financiële prikkels en geprefereerde pensioenleeftijd
  In: Arbeidsvraagstukken, 25 (2009) 1, p. 20-37
  Door de veranderende leeftijdsopbouw van de Nederlandse beroepsbevolking wordt het steeds belangrijker dat mensen tot op hogere leeftijd op de arbeidsmarkt actief blijven. Dit kan worden gestimuleerd door de financiële vormgeving van de pensioenregelingen aan te passen. Onderzoek naar de gevoeligheid van werknemers bij de keuze van hun pensioenleeftijd voor financiële prikkels. (TA15857)
  
  
• Breuker, H., Instemmingsrecht OR
  In: Pensioen en praktijk, (2009) 3, p. 25-26
  In een artikel van Mr. W. Willie wordt geconcludeerd dat de betrokkenheid van de OR bij pensioenregelingen die zijn ondergebracht bij een Opf, vooralsnog ongewenst en onnodig is. Een reactie hierop. Toch kan een overeenkomst met de OR bijdragen aan een praktische invulling van de medezeggenschap van werknemers. Dat zal met name het geval zijn als de inhoud van de regeling niet door CAO-partijen en evenmin door het fondsbestuur wordt bepaald. (TA15854)
  
  
• Bonenkamp, J. ; Ewijk, C. van ; Rele, H. ter ; Westerhout, E., Herstel dekkingsgraad pensioenfondsen vergt grote inkomensoffers
  In: ESB, 94 (2009) 4556 (20 mrt), p. 166-169
  Verlenging van de hersteltermijn voor pensioenfondsen tot vijf jaar voorkomt impopulaire maatregelen zoals forse premieverhogingen en afstempeling. De consequentie is wel dat indexatie voor vele jaren wordt opgeschort. Oudere werknemers ondervinden hiervan de grootste schade. (TA15853)
  
  
• Schijns, I. ; Wind, H. van der, Pensioenfondsen kiezen voor de gemakkelijkste weg
  In: Goed bestuur, (2009) 1, p. 36-41
  Fondsen moeten sinds 1 januari 2008 voldoen aan de principes voor goed pensioenfondsbestuur. Uit recent onderzoek blijkt dat er daar nogal verschillend mee wordt omgegaan. Taken van het verantwoordingsorgaan en het interne toezicht overlappen elkaar vaak. Een kwaliteitsimpuls blijft zo achterwege. Als toezicht niet echt inhoud krijgt, blijft DNB over de schouder meekijken. (TA15840)
  
  
• Kam, C. A. de, Pensioenarmada maakt water : pompen of verzuipen
  In: TPV, (2009) 1 (feb), p. 2-5
  De zeepbel is geknapt, de ineenstorting van de financiële markten. De jacht op de schuldigen is geopend. Zij verdringen elkaar in het beklaagdenbankje. Ook pensioenfondsbesturen hebben zitten slapen. De vraag is of er verwijtbaar is misgegokt. Het stelsel is kwetsbaar bij een wereldwijde financiële crisis. Aandachtspunten zijn het beleggingsbeleid en het herstelplan. (TA15829)
  
  
• Broeders, D. ; Bikker, J., Pensioen en indexatie : onlosmakelijk verbonden
  In: TPV, (2009) 1 (feb), p. 18-24
  Pensioen en indexatie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Inflatiecorrectie is nodig omdat pensioenen contracten zijn met een zeer lange looptijd. Bij een lange looptijd kost een geïndexeerd pensioen aanzienlijk meer dan een zogenaamd nominaal pensioen. De afruil tussen de wenselijkheid en de kosten van indexatie vormt daarom een belangrijke uitdaging voor pensioenfondsen. (TA15830)
  
  
• Nods, R., Pensioencrisis : soberder oude dag
  In: Elsevier, (2009) 28 feb, p. 10-11
  Kabinet wil noodlijdende pensioenfondsen dwingen pensioenen vijf jaar te bevriezen. Wat betekent dat voor (jonge) werknemers en gepensioneerden? (TA15820)
  
  
• Bueters, Ph., Hoezo herstel?
  In: FEM, (2009) 9 (28 feb), p. 12-14
  Pensioenfondsen sleutelen aan herstelplannen de ervoor moeten zorgen dat de reserves weer op peil komen. een schijnvertoning : deze recessie vreet ons pensioen weg. (TA15822)
  
  
• Lecq, F. van der, Woordje van de toezichthouder: NMa : van consolidatie komt concentratie - en andersom
  In: Investment & Pensions Nederland, 2 (2009) 6 (feb/mrt), p. 8-9
  Nu de consolidatietrend in de pensioensector doorzet, valt te verwachten dat de NMa meer meldingen van concentraties tussen pensioenfondsen krijgt - zeker als de 'multi-opf mogelijk wordt. Het is echter de vraag of een concentratie van pensioenfondsen op mededingingsrechtelijke bezwaren zal stuiten, zeker in geval de omvang van het nieuw te vormen fonds beperkt blijft. (TA15816)
  
  
• Westen, M. van der, Na de crash : hoe nu verder?
  In: Investment & Pensions Nederland, 2 (2009) 6 (feb/mrt), p. 10-13
  Pensioenfondsen zagen in 2008 hun reserves verdampen en menigeen start 2009 met een dekkingstekort. Hebben fondsen teveel (aandelen)risico genomen en het renterisico onvoldoende afgedekt? Zullen fondsen - al dan niet onder druk van DNB - hun risicobudget moeten beperken? IPN vraagt de sector hoe het verder moet. (TA15817)
  
  
• Westen, M. van der, Crisis geeft consolidatieslag impuls : stijgend aantal fondsen in liquidatie
  In: Investment & Pensions Nederland, 2 (2009) 6 (feb/mrt), p. 18-20
  In de financiële sector heeft de kredietcrisis tot een consolidatieslag geleid: de ene bank na de andere valt om of wordt opgekocht door robuustere soortgenoten, en vermogensbeheerders brengen hun personeelsbestand terug. Maar ook in de pensioenwereld zullen de gevolgen niet uitblijven. (TA15818)
  
  
• Schouten, M., Deflatie... of toch inflatie?
  In: Investment & Pensions Nederland, 2 (2009) 6 (feb/mrt), p. 32-33
  De Nederlandse pensioensector sprak voorjaar 2008 openlijk haar zorg uit over de toenemende inflatie. Maar nog geen jaar later zitten we midden in een recessie en hebben we juist te maken met dalende prijzen. Waar moeten pensioenfondsen rekening mee houden in deze tijden van economische wispelturigheid? Een interview met Sweder van Wijnberg, hoogleraar Economie aan de Universiteit van Amsterdam (UVA). (TA15819)
  
  
• Wynia, S., Niet voor nu, voor later
  In: Elsevier, 65 (2009) 8 (21 feb), p. 12-13
  Nederland zit in een diepe economische crisis. Politiek kansrijkste hervorming is geleidelijke verhoging van de pensioenleeftijd. Krijgt Balkenende toch nog zijn zin. (TA15812)
  
  
• Buevink, J., De pensioenfondsen raken in rap tempo hun buffers kwijt. Maar is het verstandig het dak te repareren als de storm nog woedt?
  In: Forum, (2009) 29 feb, p. 18-23
  De pensioenfondsen hoeven op de korte termijn nog geen problemen te verwachten, op de middellange termijn ook niet. De verslechtering van de dekkingsgraad is niet alleen het gevolg van de negatieve economische ontwikkelingen. Een deel is te wijten aan de stijgende levensverwachting. Die is verdisconteerd in de berekeningen. (TA15756)
  
  
• Rijn, T. van, Pensioengerechtigde leeftijd dreigt te worden verhoogd : positie van het ABP in vijf vragen
  In: PM, 5 (2009) 2 (6 feb), p. 8
  Zal het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) de kredietcrisis weten te weerstaan of komen de pensioenen van de ambtenaren in gevaar als gevolg van de verdampte miljardeninvesteringen? PM ging te rade bij ABP-bestuurder Xander den Uyl en econoom Flip de Kam. (TA15775)
  
  
• Colly, M., Nederlands pensioentoezicht in Europees perspectief
  In: ESB, 94 (2009) 4553 (6 feb), p. 74-76
  Om Nederland een goede uitgangspositie te geven op de Europese pensioenmarkt is het aan te bevelen om te kiezen voor een internationaal georiënteerd financieel toezichtregime. Een toezichtregime waarbij het huidige toezichtniveau voor de Nederlandse pensioenregelingen gewaarborgd blijft en voor buitenlandse pensioenregelingen die in Nederland worden ondergebracht, het toezicht wordt gehanteerd dat in het land van herkomst gebruikelijk is. (TA15772)
  
  
• Jurriëns, P., Willem Middelkoop, auteur van 'Als de dollar valt' : 'bij pensioenfondsen gaan de grootste drama's plaatsvinden'
  In: De Actuaris, 16 (2009) 3 (jan), p. 14-17
  Wie denkt dat het ergste van de kredietcrisis achter de rug is, komt bedrogen uit, zegt journalist Willem Middelkoop. In zijn boek 'Als de dollar valt' voorspelde hij in 2007 al de kredietcrisis en de hevigheid ervan. "Als mensen vragen wanneer deze kredietcrisis voorbij gaat, zeg ik: nooit meer." (TA15762)
  
  
• Hoevenaars, R.; Kocken, Th.; Ponds, E., De waarde van het werkgeversrisico in collectieve pensioenen
  In: ESB, 94 (2009) 4552 (23 jan), p. 52-55
  In Nederland legt men het risico dat genomen wordt in pensioenfondsen steeds meer bij de deelnemers. In het extreme geval koopt de werkgever het risico geheel af en dragen slechts de actieve deelnemers en de gepensioneerden het risico. Voor de bepaling van de economisch consistente prijs waartegen deze risico-overdracht kan plaatsvinden wordt gebruikgemaakt van de optietheorie. (TA15739)
  
  
• Westen, M. van der, Governance : "We hebben nog een aantal rondes te gaan"
  In: Investment & Pensions Nederland, 1 (2008/2009) 5 (dec/jan), p. 33-35
  Op 13 oktober 2008 werden in Den Haag in de Raadszaal van de SER de resultaten van een grootscheeps onderzoek naar de stand van zaken op het gebied van governance gepresenteerd. We zijn op de goede weg maar we hebben nog een eind te gaan, concludeerde de sector. Verslag van een dag over 'pension fund governance' (PFG). (TA15734)
  
  
• Schoutsen, M., Kunnen pensioenfondsen de financiële wereld redden?
  In: Investment & Pensions Nederland, 1 (2008/2009) 5 (dec/jan), p. 39-41
  Laat pensioenfondsen financiële markten stutten', zo luidde de oproep van professor Kees Koedijk en collega-econoom en PG6M Investmentsstrateeg Alfred Slager, eind september in het NRC Handelsblad. Welke rol zouden pensioenfondsen moeten vervullen in tijden van crisis? In dit artikel geeft Kees Koedijk een toelichting. En een reactie van de sector. De pensioenfondsen reageren afwijzend op een mogelijke rol als 'investor of last resort'. (TA15735)
  
  
• Westen, M. van der, Hoe crisisbestendig is de pensioensector?
  In: Investment & Pensions Nederland, 1 (2008/2009) 5 (dec/jan), p. 10-14
  De voortrazende kredietcrisis heeft het beleggingsklimaat ingrijpend veranderd, en de solvabiliteit van pensioenfondsen staat onder druk. Zijn pensioenfondsen berekend op de risico's in deze 'nieuwe wereld'? En hoe dekt men zich als institutionele belegger in tegen een crisis van dit formaat? (TA15731)
  
  
• Preesman, L., Indexatie in zwaar weer : Stichting van de Arbeid bepleit uitstel indexatiebeslissing
  In: Investment & Pensions Nederland, 1 (2008/2009) 5 (dec/jan), p. 18-20
  De herfst is van oudsher het seizoen waarin pensioenfondsen beslissen of ze de pensioenen kunnen laten meegroeien met loon- en/of prijsinflatie. In 2008 wordt de beslissing vanwege het wel heel onstuimige financiële herfstweer uitgesteld. Dat er echter in de meeste gevallen beperkt of helemaal niet zal worden geïndexeerd, is inmiddels wel duidelijk. (TA15732)
  
  
• Westen, M. van der, Hoe veilig is uw pensioen?
  In: Investment & Pensions Nederland, 1 (2008/2009) 5 (dec/jan), p. 26-27
  De president van De Nederlandsche Bank spreekt zijn bezorgdheid over de lage dekkingsgraden uit, Delta Lloyd CEO Niek Hoek stelt dat pensioenen bij verzekeraars veiliger zijn dan bij pensioenfondsen, en een enkele krant maakt al gewag van een mogelijk 'afstempelen' van opgebouwde rechten. Temidden van al het gekrakeel blijft VB-directeur Gerard Riemen de rust zelve: "Pensioenfondsen vallen niet om." (TA15733)
  
  
• Prast, H. ; Zevenbergen, B., 'Ons stelsel is hier niet op toegerust'
  In: Fin. Dagblad, (2008) 20 dec, geldkatern, 2 p.
  Gepensioneerden zitten met een gat in hun pensioen door de beurscrisis. Ze hebben zich hier niet tegen kunnen wapenen, eenvoudig omdat ze niet wisten hoe. Volgens WRR-lid Henriëtte Prast is het tijd dat pensioenspaarders aan de hand worden genomen. (TA15706)
  
  
• Zevenbergen, B., Pensioenstelsel kraakt
  In: Fin. Dagblad, (2008) 20 dec, geldkatern, 2 p.
  Het internationaal zo geroemde pensioenstelsel bevindt zich in zijn zwaarste crisis sinds decennia. Niet eerder was de kans zo groot dat gepensioneerden een verlaging van hun maandelijkse uitkering voor hun kiezen krijgen. (TA15707)
  
  
• Driessen, C. ; Gortzak, P., De houdbaarheid van ons pensioenstelsel nader beschouwd, een reactie
  In: TPV, (2008) 6 (dec), p. 174-180
  Er worden 5 soorten van pensioenproblemen in de nabije toekomst onderscheiden. Gesteld wordt dat de Wet van tinbergen ook hier van toepassing is. Ieder probleem vergt een apart/eigen instrument om het goed te kunnen tackelen. Een differentiatie in het pensioencontract lost deze problemen echter niet op en is bestuurlijk ook niet wenselijk. (TA15690)
  
  
• Stevens, L. G. M., Pensioenbeleid in zwaar weer
  In: Pensioen Magazine, 13 (2008) 11 (nov), p. 6-11
  Het kabinet volhardt in incidentgericht en verkruimeld fiscaal beleid dat eerder leidt tot toename dan tot vermindering van de regeldruk. Sprekend voorbeeld vormen de krampachtige en halfslachtige pogingen van dit en het vorifge kabinet om langer doorwerken af te dwingen, respectievelijk te bevorderen. (TA15675)
  
  
• Bannink, D. B. D. ; Vroom, B. de, Nederlands pensioenstelsel is robuust, maar alertheid blijft geboden
  In: Pensioen magazine, 13 (2008) 8/9 (aug/sep), p. 26-30
  De vraag is of de veranderingen van de afgelopen jaren rond werk en pensioen inderdaad, zoals vaak wordt gedacht, leiden tot een afnemende voorspelbaarheid en adequaatheid van het pensioen. Gekeken wordt door vanuit het levensloopperspectief te kijken naar de veranderingen in de sfeer van de arbeid en in de pensioenregelingen. (TA15610)
  
  
• Stellinga, M., Pensioen : wie draait op voor de vergrijzing?
  In: Elsevier, 64 (2008) 36 (6 sep), p. 56-59
  Over de financiering van de geschatte kosten voor de AOW (zo'n 50 miljard) lopen de meningen uiteen. Politici durven er hun vingers niet aan te branden. De kosten van AOW en zorg lopen drastisch op. Moeten alleen werkende jongeren daarvoor opdraaien of ook ouderen? Hoe zit het ook weer met de vergrijzing? (TA15611)
  
  
• Jansen, T., Pensioenwet niet helder over rechten medezeggenschap
  In: OR informatie, 34 (2008) 9 (sep), p. 36-38
  De pensioenwet heeft bij pensioenregelingen gezorgd voor nieuwe rechten voor de medezeggenschap. In de praktijk blijkt de wet onduidelijke bepalingen te hebben en is er overlap met de WOR. De medezeggenschap moet zelf op zoek naar helderheid om optimaal te kunnen profiteren van de nieuwe rechten. (TA15606)
  
  
• Lutjens, E., Arbeidsovereenkomst eindigt van rechtswege bij 65 jaar
  In: NJB, 83 (2008) 29 (29 aug), p. 1786-1790
  Eindigt de arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd bij het bereiken van de pensioenleeftijd van rechtswege? Is er dan sprake van een gedwongen pensioenontslag? Deze vragen worden gewoonlijk bevestigend beantwoord. Onder invloed van onder meer vergrijzing en verbod op leeftijdsonderscheid wordt de juridische houdbaarheid wel in twijfel getrokken. Ten onrechte. Het gedwongen pensioenontslag is nog lang niet met pensioen. (TA15604)
  
  
• Boogaard, S. van den, Advies commissie-Arbeidsparticipatie (commissie-Bakker) : Pensioengerechtigde leeftijd naar 67 jaar en beperking pensioenopbouw
  In: PensioenAdvies, 19 (2008) aug, p. 12-15
  De commissie moest onder andere nadenken over manieren om de arbeidsparticipatie te verhogen. Eén van de mogelijkheden is om vanaf 2016 de AOW-leeftijd jaarlijks met een maand te verhogen. Vanaf 2040 zou dan iedereen op zijn 67ste een AOW-uitkering ontvangen, volgens het in juni gepresenteerde advies. De uiteindelijke aanbevelingen zullen moeten leiden tot een toename van de arbeidsdeelname tot 80% in het jaar 2016. (TA15596)
  
  
• Linschoten, R. ; Meer, H. van der, Waarom we wél pensioenbewust moeten zijn
  In: TPV, (2008) 3, p. 87-90
  Veel Nederlanders zijn blij met het verplichte karakter van ons pensioenstelsel. Maar veel pensioenregelingen zijn veranderd en bovendien hebben persoonlijke beslissingen grote invloed op de pensioenuitkomst. Dat betekent dat Nederlanders tóch wel moeten nadenken over hun pensioen. (TA15553) 
   
   
• Blankemeijer, R., Een weerbaar en wendbaar pensioen
  In: Arbeidsvoorwaarden, 12 (2008) 7 (jul), p. 11-13
  De werkgevers hebben opnieuw de discussie over de versobering van het pensioen aangezwengeld. Het VNO-NCW heeft voorstellen gedaan in de notitie 'Naar een modern en betaalbaar pensioen' (B26647). Conclusie van de notitie: als het goede in het huidige pensioenstelsel behouden moet worden, moeten de huidige pensioenambities omlaag. (TA15565)
  
  
• Theeuwes, J., Commissie Bakker biedt logische oplossingen
  In: ESB, 93 (2008) 4538 (27 jun), p. 394-396
  De toekomstige tekorten op de arbeidsmarkt zullen tot forse loonstijgingen leiden. De voorstellen van de Cie Bakker dragen bij aan het wegwerken van de belemmeringen voor een groter aanbod van arbeid. Het voorstel om de AOW en pensioenleeftijd in de toekomst te laten groeien met de levensverwachting is het logische antwoord op de structurele aanbodsdaling op de arbeidsmarkt. Haar voorstel voor een nieuwe ontslagregeling biedt betere kansen op werk voor wie nu nog buiten de arbeidsmarkt staat. (TA15541)
  
  
• Gortzak, P., Voor een goed pensioen moet je wel wat doen
  In: Pensioen Magazine, 13 (2008) 6 (jun), p. 6-8
  De FNV zal zich in de loononderhandelingen met kracht keren tegen versobering van het aanvullend pensioen en tegen verslechtering van de indexatieambitie. Het verdergaand verschuiven van pensioenrisico's naar deelnemers acht de FNV ongewenst. De FNV wil een goed pensioen en is daarvoor bereid de rekening te betalen. (TA15540)
  
  
• Lecq, F. van der, Polderpensioenen in ontwikkeling
  In: ESB, 93 (2008) 4537 (13 jun), p. 330-332
  De Nederlandse pensioensector wordt geroemd om zijn effectiviteit. Over de statische efficiëntie ervan lopen de meningen uiteen. Bespreking van de dynamische efficiëntie ervan in drie pijlers. Waar marktprikkels ontbreken, lijkt overheidssturing nodig voor innovatie (TA15520)
  
  
• Sluis, C. van der, Pension fund governance : verantwoording
  In: Pensioen & Praktijk, 18 (2008) 4, p. 5-10
  Pensioenfondsen moeten een goed bestuur waarborgen onder de Pensioenwet. Daartoe dient in een verantwoordingsorgaan en intern toezicht te worden voorzien. Dat roept de vraag op hoe de verantwoordelijkheidsverdeling is tussen bestuur, verantwoordelijkheidsorgaan en intern toezicht. (TA15479)
  
  
• N. N., Debat pensioenbewustzijn, nabestaanden- en arbeidsongeschiktheidspensioen
  In: PS Documenta, (2008) 25 apr, p. 594-598
  Aandacht voor de dekking van het nabestaanden- en het arbeidsongeschiktheidspensioen, het SER-rapport 'Op weg naar pensioenbewust zijn' (B26492). De voorlichting zal een steeds grotere betekenis krijgen met belangrijke informatiebepalingen in de Pensioenwet. (TA15477)
  
  
• Soest, A. van, Geleidelijke pensionering lijkt in ieders belang te zijn
  In: Pensioen Magazine, 13 (2008) apr, p. 29-33
  Er valt veel te zeggen voor een proces van geleidelijke uittreding. Terwijl er weinig bereidheid lijkt te bestaan om in voltijd door te werken na 65, zien velen er wellicht wel iets in om in deeltijd te blijven werken. Beknopt overzicht van bestaande literatuur over dit onderwerp in de VS, Europa en Nederland. (TA15457)
  
  
• DNB, Vroegpensioen, de levensloopregeling en het vermogen van Nederlandse huishoudens
  In: DNB, kwartaalbericht, (2008) mrt, p. 33-37
  De helft van de Nederlandse werknemers wil voor haar 65e met pensioen, zo blijkt uit een enquête. Tegelijkertijd blijkt dat het gemiddelde huishouden steeds vermogender wordt, wat het gemakkelijker maakt om vroegpensioen zelf te financieren. Desondanks is de interesse voor de levensloopregeling gering. Daar liggen diverse factoren aan ten grondslag. En werknemers zijn van plan gemiddeld bijna een jaar langer te werken als de officiële pensioenleeftijd met 2 jaar omhoog gaat. (TA15444)
  
  
• Boot, A., Nederlands pensioenstelsel verre van af
  In: ESB, 93 (2008) 4531 (21 mrt), p. 164-167
  Het Nederlandse pensioenstelsel wordt verblijd met een nieuw type pensioeninstelling, de API (Algemene Pensioen Instelling). In optimale vrijheid moet deze kunnen functioneren met een toezichtregime dat aansluit op zowel dat van verzekeraars als dat van pensioenfondsen. Het stelsel is daarmee niet af. met suggesties over alternatieven voor de verplicht gestelde pensioenactiviteit van het pensioenfonds, grotere zekerheid in het basispensioen en maatregelen gericht op het creëren van collectiviteiten die marktfalen moeten tegengaan. (TA15428)
  
  
• Witteveen, R., Kroniek aanvullende pensioenen 2007
  In: PS Documenta, (2008) 4 (14 mrt), p. 384-391
  Overzicht van de ontwikkelingen op pensioengebied in 2007. Het overzicht is opgebouwd naar thema's. Enkele daarvan zijn reeds eerder aan de orde geweest. Aandacht voor de inhoud, de uitvoering en fiscale behandeling van regelingen, sociale zekerheid en de implementatie van de pensioenwet. (TA15425)
  
  
• Ubachs, J. R., De Veegwet richt blik op onvolkomenheden in pensioenwet
  In: Arbeidsvoorwaarden, 12 (2008) 3 (mrt), p. 9-11
  De nieuwe pensioenwet vervangt de oude wet uit 1952, die dringend aan vervanging toe was. Opmerkelijk genoeg blijken er nu vrij snel na de invoering toch nog correcties nodig in de nieuwe wetgeving. Dat is gebeurd in het voorstel van wet, met enige wijzigingen in de Pensioenwet, de Wet verplichte beroepspensioenregeling en enige andere wetten, aangeduid als de Veegwet. (TA15407)
  
  
• Siegman, P. M., Nu al aanvulling Pensioenwet : de Veegwet (deel 2)
  In: Pensioen & Praktijk, 18 (2008) 1/2 (jan), p. 6-10
  Dit wetsvoorstel beoogt technische onvolkomenheden in de Pensioenwet te corrigeren, maar is feitelijk meer dan dat. Er zijn inmiddels 34 kamerstukken gepasseerd en op 18 dec jl. is het wetsvoorstel Veegwet door de Tweede Kamer aangenomen. Bespreking van een aantal belangrijke punten. (TA15389)
  
  
• Los, J. ; Siegman, P., Nu al aanvulling Pensioenwet: de veegwet (deel 1)
  In: Pensioen en Praktijk, 17 (2007) 11 (nov), p. 6-10
  Ondanks het lange voortraject van de nieuwe pensioenwet is er nu al een zogenaamde 'veegwet' voorgesteld, waarmee wordt beoogd om 'technische onvolkomenheden' te corrigeren. Dit betreft niet alleen de pensioenwet, maar ook de wet verplichte beroepspensioenregeling, die ook met de invoerings- en aanpassingswet pensioenwet (invoeringswet) is aangepast. (TA15302)
  
  
• Brueker, H., De zorgplicht van artikel 52 Pensioenwet
  In: Pensioen & Praktijk, 18 (2008) 1/2 (jan), p. 11-14
  Op 1 januari 2008 is artikel 52 van de Pensioenwet in werking getreden. De pensioenuitvoerder heeft dan een zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheden. Voor regelingen zonder beleggingsvrijheid geldt artikel 52 niet. Aandacht voor de nieuwe bepaling in de Pensioenwet en een aantal praktische gevolgen. (TA15388)
  
  
• Schoutsen, M., Holland pensioenkampioen?
  In: FEM Business, (2007) 44 (3 nov), p. 37-40
  Nederland staat wereldwijd bekend om zijn unieke pensioenstelsel en gedegen pensioenexpertise. Maar daarmee is onze financiële kennis van oudedagsvoorzieningen nog geen succesvol exportproduct. Is Nederland bezig de boot te missen? (TA15276)
  
  
• Beetsma, R. ; Mahieu, R. ; Slager, A., CDC en de rol van de werkgever in de pensioenregeling
  In: ESB, 92 (2007) 4522 (16 nov), p. 696-697
  Pensioenfondsen zijn sinds 2002 sterke in beweging, door de combinatie van grote schommelingen op de aandelenmarkten, hogere eisen voor goed ondernemingsbestuur en nieuwe waarderingsregels voor bedrijven. Het gevolg is een tendens waarbij risico's van de werkgever naar de werknemer verschuiven. (TA15291)
  
  
• Nods, R., Perverse solidariteit
  In: Elsevier, (2007) 17 nov, p. 68-70
  Laagbetaalden subsidiëren topverdieners, jongeren betalen voor ouderen. Hoe legitiem is het Nederlandse pensioensysteem nog? Met de middelloonregeling werd beoogd het pensioenstelsel vergrijzingsbestendig te maken. Ook moest er een eind komen aan de situatie dat minder verdienende werknemers fors bijdragen aan de pensioenopbouw van hun bazen. Dat is maar beperkt gelukt. 'Dit kan niet de bedoeling zijn.' (TA15297)
  
  
• Wolde, R. ten, Overwegingen bij de implementatie van de Pensioenwet
  In: Pensioenvraagstukken, (2007) 5 (okt), p. 140-146
  Wat zijn de eerste ervaringen met de implementatie van de wet en welke afwegingen zijn daarbij gemaakt. De aanpak van de invoering van de nieuwe wet dreigt een proces te worden van (deels) subjectieve beslissingen. Maatwerk, fondsspecificatie, ja zelfs persoonlijke smaak blijven hoogtij vieren. (TA15250)
  
  
• Maarschalkerweerd, J. W., Waardeoverdracht en indexatie
  In: Pensioen en Praktijk, 17 (2007) 9 (sep), p. 11-19
  Het verschil in indexatiekwaliteit tussen de oude en de nieuwe pensioenregeling is de belangrijkste factor in het besluitvormingsproces bij waardeoverdracht geworden. Aandacht voor de onbedoelde financiële gevolgen voor pensioenfondsen en op mogelijke oplossingen met een fundamentele herbezinning op het recht van waardeoverdracht. (TA15238)
  
  
• Maatman, R. H., Pension fund governance 2007
  In: Ondernemingsrecht, (2007) 12 (13 sep), p. 442-447
  Beperking tot wat van belang is voor pensioenfondsen. Summiere weergave van inhoud van de Principes en in hoeverre ze bindend zijn. Verder kritische kanttekeningen. Vervolgens aandacht voor de toepassing van het enquêterecht en een nieuw type pensioenuitvoerder (API). (TA15221)
  
  
• Bovenberg, L. ; Maatman, R., Vernieuwing van pensioenfondsen
  In: ESB, 92 (2007) 4517 (7 sep), p. 523-525
  Verandering in de risicoverdeling in pensioencontracten en de groeiende complexiteit van pensioenfondsbestuur vragen om vernieuwing van pension fund governance. Een nieuw type pensioenverzekeraar - Algemene Pensioeninstelling (API) - kan hierbij een catalyserende rol spelen. Pensioenfondsen en verzekeraars kunnen gezamenlijk initiatieven nemen gericht op het belang van de klant en het versterken van de positie van Nederland als pensioenland. (TA15204)
  
  
• Witjes, W. H. C., Nog enkele pijnpunten bij medezeggenschap pensioengerechtigden
  In: Pensioen Magazine, 12 (2007) 8/9 (aug/sep), p. 39-41
  Overzicht van zaken op medezeggenschapsgebied bij ondernemingspensioenfondsen, zoals ze onlangs door OPF aan de orde zijn gesteld. (TA15201)