Presentatie bij het congres Afhaken of afmaken van het Expertisecentrum Handicap + Studie, gehouden op 3 december 2007 in het Congrescentrum Regardz te Amersfoort.
Alleen het gesproken woord geldt.
Inleiding
- Hartelijk dank voor de uitnodiging om voor dit congres de aftrap te geven.
- Dat klinkt alsof er zo een voetbalwedstrijd gaat beginnen. Dan zou ‘afmaken of afhaken’ - de titel van dit congres - het rauwe motto van een voetbalteam kunnen zijn. Een team dat wil winnen en zich anders uit de competitie terugtrekt.
- Gelukkig gaat het vandaag om iets heel anders; iets waar ik meer verstand van heb: studeren.
- Het gaat om mogelijkheden voor studenten met een handicap om aan een hogeschool of universiteit te gaan en blijven studeren. Vooral blijven studeren vraagt van studenten met een handicap, net als een pittige voetbalwedstrijd, veel inzet, energie, doorzettingsvermogen, grenzen verleggen. Want vaak ontbreekt een coach en liggen er op het veld talloze obstakels die de weg naar het doel blokkeren.
Hoofdlijn presentatie
- In mijn presentatie wil ik aangeven 1) wat het belang is van de combinatie handicap + studie en 2) onder welke voorwaarden dat een goeie en duurzame combinatie kan zijn.
- Daarbij baseer ik me op het advies dat de SER eind augustus naar het kabinet stuurde: ‘Meedoen zonder beperkingen: Meer participatiemogelijkheden voor jonggehandicapten’. Daarom éérst iets over dit advies.
Eerst iets over het SERadvies
- Het SER-advies Meedoen zonder beperkingen gaat over de vraag waarom maar zo weinig jongeren met een functiebeperking, zo weinig Wajongers ook, participeren op de arbeidsmarkt en wat daaraan te doen is.
- Het bevat een analyse van belemmeringen, oplossingsrichtingen en aanbevelingen aan allerlei partijen: de overheid, werkgevers, werknemers, scholen en uitvoeringsinstellingen.
- Een belangrijk deel van het advies gaat over onderwijs, als een belangrijke wegbereider naar de arbeidsmarkt. Welke passende opleidingsmogelijkheden zijn er voor jongeren met een functiebeperking? Welke hindernissen moeten ze nemen en hoe kunnen die worden opgeruimd? Ook het hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs komen aan bod [par. 3.4, p. 69 – 79 van het advies].
- Veel van de inzichten die daar aan de orde komen, hebben we aangereikt gekregen door deskundigen op dit terrein, zoals ervaringsdeskundigen en experts van het kenniscentrum Handicap + studie.
1. Het belang van de combinatie handicap + studie
- Meedoen is volgens de SER voor iedereen van belang: op de arbeidsmarkt en als dat niet kan op een andere plek in de samenleving.
- Mensen die niet participeren op de arbeidsmarkt, lopen het risico dat ze
- levenslang afhankelijk blijven van een minimumuitkering,
- kans op persoonlijke ontwikkeling en werkcontacten missen
- maatschappelijke aan de zijlijn blijven.
- Bovendien mist de samenleving capaciteiten en talenten van niet-deelnemers. Natuurlijk ‘zonde’ als we in vergrijzende samenleving alle arbeidskrachten nodig hebben.
- Meedoen is belangrijk voor iedereen: ook voor mensen of jongeren met een functionele beperking. De arbeidskracht van hoogopgeleide jongeren met een beperking die er in slagen de arbeidsmarkt te bereiken, heeft nog een meerwaarde. Dat zijn immers slimme mensen met een bewezen enorm doorzettingsvermogen!
- Maar willen ze een arbeidsplaats veroveren, dan is wel een andere kijk nodig. Een andere kijk van deze mensen zelf, van de werkgever en van de samenleving. Niet accent op grenzen en handicaps, maar op mogelijkheden en capaciteiten.
- Daarom spreekt SER consequent van ‘functiebeperking’: een meer dynamisch begrip dan handicap. Want functiebeperkingen kunnen bijv. verminderen door nieuwe technologie of door aanpassingen in het werk
- Voor jongeren zonder verstandelijke beperkingen maar met fysieke of psychische beperkingen betekent de visie op participatie allereerst: de opleiding kunnen volgen die bij hun intellectuele capaciteiten past. Niet gehinderd worden door praktische of organisatorische omstandigheden bij het ontplooien van je talenten.
- Het zou toch te gek zijn als je geen juriste of maatschappelijk werker kunt worden omdat de collegezalen voor je rolstoel onbereikbaar zijn? Of omdat het aangepaste beeldscherm eindeloos op zich laat wachten? Of omdat de examencommissie weigert om het tentamenrooster voor jou aan te passen? Of omdat je bekaf raakt van het georganiseer, het formulieren invullen en aanvragen versturen.
- Toch is dat eerder regel dan uitzondering, zo hebben we ons laten vertellen.
2. De voorwaarden voor de combinatie handicap + studie
- Zo kom ik op een aantal voorwaarden die nodig zijn om handicap en studie te combineren,
2.1 Eén vaste begeleider
- Een gedeelde ervaring was dat van studenten met een functiebeperking verwacht wordt dat ze alles zelf uitzoeken en overal zelf achteraan gaan. Dat kan betekenen dat een student voor elk tentamen opnieuw moet aanvragen wat hij aan voorzieningen en aanpassingen nodig heeft om tentamen te kunnen doen.
- Dat gaat ten koste van de tijd en de energie die de student aan het studeren zelf zou moeten besteden. Studievertraging kan daarvan het gevolg zijn.
- Een oplossing daarvoor kan zijn – zo stelt ook de Onderwijsinspectie – dat deze studenten één vaste begeleider krijgen toegewezen die tijdens de hele studie contact onderhoudt met alle betrokkenen, afspraken over aanpassingen bewaakt en voorzieningen aanvraagt.
2.2 Informatie over bestaande regelingen
- Verder veronderstelt de (afgedwongen) eigen verantwoordelijkheid van studenten met een beperking, dat zij uitgebreide kennis van de bestaande regelingen hebben. A hell of a job!!
- Wie kent alle betreffende regelingen bij het UWV, in de AWBZ of van de Informatie Beheergroep? Wie weet dat onderwijsinstellingen op grond van de wet Gelijke Behandeling Handicap of Chronische ziekte (WGBHCz) verplicht zijn om doeltreffende – dat is noodzakelijke en geschikte - aanpassingen te bieden voor studenten met een beperking?
- En dan gaat het om aanpassingen bij de toegang tot het onderwijs, het aanbieden, toetsen en afsluiten van onderwijs. Onderwijsinstellingen mogen gewoonweg geen onderscheid maken tussen studenten met en zonder beperking.
- Dergelijke kennis over regels en wetgeving ontbreekt nog al eens. Bij studenten, decanen en vooral bij docenten. Wat dat betreft is het goed dat Handicap + studie studenten daarover voorlicht. Het zou nog beter zijn als alle hogescholen en universiteiten die informatie zelf beschikbaar stelden en docenten actief zouden informeren. Daar wordt aan gewerkt, heb ik begrepen.
2.3 Structureel beleid
- Nog mooier als dit onderdeel is van structureel beleid om mensen met een functiebeperking het studeren mogelijk te maken.
2.4 Persoonlijk integratiebudget
- Voor jongeren met een beperking die studeren aan het hbo of wo zou het ook al veel schelen als ze een persoonlijk integratiebudget zouden krijgen. In te zetten voor noodzakelijke aanpassingen naar keuze, zonder formulieren en lange wachttijden.
- Een dergelijk budget zou ook weinig enthousiaste onderwijsinstellingen over de streep kunnen trekken.
2.5 Zicht op eigen (on-)mogelijkheden
- In ons rondetafelgesprek werd nog een andere essentiële voorwaarde genoemd voor het kunnen afronden van een studie en het bereiken van de arbeidsmarkt.
- Zicht hebben op je eigen grenzen en talenten!
- Dat geldt eigenlijk voor iedere jongere, maar voor jongeren met een beperking des te meer. Zij zullen hun omgeving, hun docenten en medestudenten en daarna hun potentiële werkgevers daarover moeten vertellen. Dat voorkomt verkeerde verwachtingen: overschatting maar ook onderschatting van capaciteiten.
- Vooral voor studenten met een niet-zichtbare beperking (bijv. een psychische beperking of chronische ziekte) is dat misschien een moeilijke maar tegelijkertijd noodzakelijke opdracht.
Afronding
- De SER vindt dat ook jongeren met een beperking moeten kunnen deelnemen aan een passende opleiding en daarna aan de arbeidsmarkt. Handicap + studie mogen elkaar niet uitsluiten.
- Maar: willen studenten met een beperking een succesvol potje voetbal kunnen meespelen, dan is het niet voldoende om ze op het veld toe te laten en ze vervolgens buiten spel te zetten. Ook al heet dat netjes ‘hun eigen verantwoordelijkheid’.
- Scoren kunnen ze alleen als er wordt geïnvesteerd in hun assessment, ontwikkeling van talenten, begeleiding en ondersteuning. Maar met die randvoorwaarden kunnen we van deze doordouwers en volhouders dan ook mooie successen verwachten.